Bản Tường Thuật Quan Trọng Nhất Về Cái Chết
Mahāparinibbāna Sutta (Trường Bộ Kinh 16) là văn bản dài nhất trong Tạng Pali và được xem là tài liệu lịch sử quan trọng nhất về cuộc đời Đức Phật. Nó mô tả hành trình cuối cùng của Đức Phật từ Rājagaha (Vương Xá) đến Kusinārā (Câu Thi Na) — khoảng hai trăm cây số — trong khoảng thời gian cuối năm cuộc đời.
Văn bản này đặc biệt ở chỗ nó không lý tưởng hóa cái chết của Phật. Đức Phật bị bệnh nặng sau khi ăn thức ăn từ nhà thợ rèn Cunda — dù tranh luận học thuật vẫn còn về loại thức ăn đó là gì và có thực sự gây ra cái chết của Ngài không. Ngài đau đớn thể xác, kiểm soát bằng thiền định. Ngài than thở vì thiếu người chăm sóc. Ngài lo lắng rằng Cunda sẽ bị mặc cảm tội lỗi vì thức ăn của ông ta có thể gây ra cái chết của Phật.
Sự chân thực đến mức không được lý tưởng hóa này làm cho văn bản trở nên đặc biệt quý giá. Đây không phải là một câu chuyện thần thoại về vị thần bất tử giả vờ chết — đây là câu chuyện về một con người thực sự, dù đã giác ngộ, đang trải qua quá trình chết tự nhiên.
Hành Trình Cuối Cùng: Địa Lý Và Nhân Vật
Kinh mở đầu tại Vương Xá, khi vua Ajātasattu gửi đại thần Vassakāra đến hỏi ý kiến Phật về việc tấn công nước Vajjian. Phật không trả lời thẳng mà hỏi A Nan về tình hình nước Vajjian — và câu trả lời của A Nan (rằng người Vajjian thường xuyên họp bàn, đoàn kết, tôn trọng người già, và giữ gìn các thánh tích) là câu trả lời gián tiếp: nước nào còn những đức tính này sẽ không suy vong.
Bài học chính trị này — Phật từ chối trả lời trực tiếp mà chỉ đặt ra nguyên tắc — thực ra là bài học về tính trung đạo trong chính trị: không ủng hộ cũng không phản đối một hành động cụ thể, mà nhấn mạnh vào các điều kiện nền tảng.
Từ Vương Xá, Đức Phật đi qua nhiều làng và thành phố, thuyết pháp ở mỗi nơi. Tại mỗi trạm dừng, kinh ghi lại những lời dạy cụ thể — tạo thành một bộ sưu tập các bài giảng ngắn về nhiều chủ đề. Đây là cấu trúc hành trình như là khung để chứa đựng nhiều giáo lý — phương pháp phổ biến trong văn học cổ đại Ấn Độ.
Những Lời Dạy Cuối Cùng: Nội Dung Và Bối Cảnh
Trong số những lời dạy trong hành trình cuối cùng, một số đặc biệt quan trọng vì chúng là tổng kết toàn bộ giáo lý của Phật trong những từ ngắn gọn nhất.
Tại Pāṭaligāma, Phật nói với các cư sĩ về năm nguy hiểm của việc phá giới: mất tài sản, tiếng xấu, không tự tin khi tiếp xúc đại chúng, chết với tâm mê muội, và tái sinh vào ác đạo. Sau đó Ngài nói với các tăng sĩ về sự quan trọng của Tứ Thánh Đế. Đây là hai giọng điệu khác nhau: thực tế và hướng đến lợi ích trần gian cho cư sĩ; sâu xa và hướng đến giải thoát cho tăng sĩ.
Tại Vesālī — lần cuối cùng Đức Phật nhìn lại thành phố này — Ngài nói một câu xúc động: "A Nan, đây là lần cuối cùng Như Lai nhìn thành Vesālī." Khoảnh khắc này — người sắp chết nhìn lần cuối nơi mình yêu thích — có chiều sâu cảm xúc hiếm thấy trong kinh điển Phật giáo.
Lời Dạy Cuối Trước Khi Nhập Niết Bàn
Đoạn kinh mô tả những phút cuối của Đức Phật là một trong những đoạn văn được đọc nhiều nhất trong toàn bộ Kinh Tạng Pali. Nằm giữa hai cây sāla tại Kusinārā, Phật hỏi đại chúng lần cuối: "Nếu có ai còn nghi ngờ về Phật, Pháp, Tăng, con đường, hay phương pháp, hãy hỏi ngay bây giờ. Đừng để sau này hối tiếc."
Đại chúng im lặng — không phải vì không có câu hỏi mà vì sự im lặng là biểu hiện của lòng tôn kính và tin tưởng hoàn toàn. Phật hỏi lần thứ ba, rồi nói: "Có thể các ông im lặng vì tôn trọng thầy. Nếu vậy, hãy nhờ bạn bè hỏi thay cho mình."
Cuối cùng, những lời cuối cùng của Đức Phật được ghi lại: "Hỡi các Tỳ-kheo, nay Ta nói với các ông: mọi pháp hữu vi đều vô thường. Hãy nỗ lực tinh tấn lên để giải thoát." (Vayadhammā saṅkhārā, appamādena sampādetha.) — Rồi Phật nhập vào các tầng thiền định từ sơ thiền đến tứ thiền, từ tứ thiền vào bốn tầng thiền vô sắc, rồi nhập Diệt Thọ Tưởng Định, rồi đi ngược lại và nhập Niết Bàn từ sơ thiền.
Sau Khi Phật Niết Bàn: Tang Lễ Và Phân Chia Xá Lợi
Phần sau của kinh mô tả tang lễ và tranh luận về xá lợi là phần ít được nghiên cứu nhưng quan trọng về mặt lịch sử. Tám vương quốc tranh nhau xá lợi của Phật, cuối cùng một người Bà La Môn tên Doṇa đề nghị chia đều thành tám phần. Phần còn lại — bình đựng xá lợi — được trao cho ông ta. Một nhóm người Maurya đến muộn chỉ nhận được tro.
Câu chuyện này, dù ngắn, phản ánh sự phát triển của tôn thờ thánh tích (relic worship) trong Phật giáo sơ kỳ. Tám bảo tháp được xây để thờ xá lợi trở thành trung tâm hành hương — mô hình mà vua Asoka sau này mở rộng khi ông đào lên phần lớn xá lợi và phân phối đến khắp đế quốc.
Ý Nghĩa Với Người Tu Học Hiện Đại
Mahāparinibbāna Sutta là tài liệu không thể thay thế cho bất kỳ ai muốn hiểu Phật giáo không chỉ như triết học trừu tượng mà như thực hành của một con người trong thực tế. Cái chết của Đức Phật — được mô tả với chi tiết thực tế, không được lý tưởng hóa — là mô hình về cách đối mặt với cái chết của chính mình.
Lời dạy cuối cùng "Hãy nỗ lực tinh tấn" (appamādena sampādetha) tiếp nối chủ đề "không phóng dật" (appamāda) xuyên suốt toàn bộ giáo lý của Phật. Dù ở thời điểm nào của cuộc đời, dù đang khỏe hay bệnh, dù đang thành công hay thất bại — sự chú tâm không ngơi nghỉ là nền tảng của mọi thực hành Phật pháp.