Phowa — Nghệ Thuật Của Sự Ra Đi
Phowa (tiếng Tây Tạng: 'pho ba, phát âm: "Pho-wa") có nghĩa là "chuyển di" hay "dịch chuyển". Trong ngữ cảnh Mật Tông Tây Tạng, Phowa là thuật ngữ chỉ thực hành "chuyển di ý thức" — kỹ thuật hướng tâm thức đến một cõi giải thoát hay một cõi tái sinh thuận lợi vào thời điểm lâm chung.
Phowa là một trong những thực hành được xem là quan trọng nhất trong Mật Tông Tây Tạng, bởi lẽ cái chết — theo quan điểm của Phật giáo Tây Tạng — không phải là sự kết thúc mà là một cửa đi vào trạng thái Bardo (Trung Ấm), nơi tâm thức ở trạng thái đặc biệt dễ bị tác động và có tiềm năng giải thoát lớn.
Cơ Sở Triết Học
Để hiểu Phowa, cần hiểu quan điểm của Phật giáo Tây Tạng về quá trình chết:
Quá trình hòa tan của tứ đại: Khi chết, tứ đại (đất, nước, lửa, gió) lần lượt hòa tan vào nhau:
- Đại đất (thân xác, tứ chi) hòa tan vào đại nước
- Đại nước hòa tan vào đại lửa
- Đại lửa hòa tan vào đại gió
- Đại gió hòa tan vào ý thức
Trong quá trình này, các kinh nghiệm thiền định đặc biệt xuất hiện — ánh sáng trắng, ánh sáng đỏ, ánh sáng đen (tương ứng với ba giai đoạn), và cuối cùng là "Ánh Sáng Mẹ" — ánh sáng trong suốt của bản tánh tâm, xuất hiện vào lúc chết.
Nếu hành giả đã thực hành và có thể nhận ra "Ánh Sáng Mẹ" này, họ giải thoát ngay tại chỗ. Nếu không nhận ra, họ đi vào trạng thái Bardo — một loạt các trải nghiệm sau cái chết trước khi tái sinh.
Phowa giải quyết tình huống mà hành giả không đủ khả năng nhận ra Ánh Sáng Mẹ — nó cung cấp một "con đường khẩn cấp" để thoát khỏi vòng tái sinh không mong muốn.
Ba Hay Năm Dạng Phowa
Theo phân loại truyền thống, có ba hay năm dạng Phowa:
Phowa Pháp Thân (Dharmakaya Phowa): Đây là dạng cao nhất — nhận ra bản tánh tâm ngay vào lúc chết và giải thoát vào Pháp Thân (trạng thái giác ngộ tuyệt đối, không có hình tướng). Chỉ những hành giả đã đạt mức thiền định cao mới có thể thực hiện điều này.
Phowa Báo Thân (Sambhogakaya Phowa): Chuyển tâm thức vào cõi thiêng liêng của Báo Thân — cõi Phật có hình tướng vi tế nơi hành giả có thể tiếp tục tu tập cho đến khi giải thoát hoàn toàn.
Phowa Hóa Thân (Nirmanakaya Phowa): Đây là dạng phổ biến nhất trong thực hành — chuyển tâm thức vào Tịnh Độ (thường là Tịnh Độ Sukhavati của Phật Amitabha hay Dewachen). Đây là dạng Phowa mà hầu hết người thực hành hướng đến.
Phowa Thế Gian: Chuyển tâm thức vào một cõi tái sinh thuận lợi trong thế gian — sinh vào gia đình có cơ hội tu học tốt, hay sinh ra ở nơi Phật pháp hưng thịnh.
Phowa Không Thể Lẫn Lộn (Trülkhor Phowa): Thực hành đặc biệt bảo đảm không bị lạc trong Bardo mà thẳng đến cõi Phật.
Thực Hành Phowa Cơ Bản — Phương Pháp Của Dòng Kagyu
Dạng Phowa phổ biến nhất được dạy trong các dòng truyền thừa như Kagyu và Nyingma:
Cơ sở giải phẫu học thiêng liêng:
Thực hành Phowa dựa trên cơ thể học bí truyền (tsa lung trul khor). Theo đó, có một kinh mạch trung tâm (Avadhuti) chạy từ đỉnh đầu xuống đến vùng bộ phận sinh dục. Ở tim, tâm thức (thường được biểu trưng bằng một "giọt tâm" — thig le — màu đỏ hay trắng) thường cư trú.
Vào thời điểm lâm chung thông thường, tâm thức rời khỏi cơ thể qua nhiều cửa khác nhau — và theo quan điểm Tây Tạng, cửa mà tâm thức rời qua xác định cõi tái sinh. Rời qua miệng hay mũi dẫn đến cõi người hay cõi trời thấp; qua mắt dẫn đến những cõi thấp hơn; qua đỉnh đầu (lỗ Brahma) dẫn đến cõi Tịnh Độ.
Phowa là kỹ thuật chủ động hướng tâm thức thoát qua đỉnh đầu.
Giai Đoạn 1: Quán Tưởng Phật Amitabha
Hành giả quán tưởng trên đỉnh đầu mình (bên trên đầu khoảng một khoảng tay) có Phật Amitabha — màu đỏ, ngồi trong tư thế thiền định, chiếu sáng và tràn đầy từ bi.
Giai Đoạn 2: Quán Tưởng Kinh Mạch Trung Tâm
Quán tưởng kinh mạch trung tâm màu xanh lam chạy thẳng từ đỉnh đầu xuống trung tâm cơ thể. Tại tim, có "giọt tâm" màu trắng (tượng trưng cho tâm thức).
Giai Đoạn 3: Thực Hành Hít Thở Đặc Biệt
Kết hợp với hơi thở và tập trung vào các điểm trong cơ thể, hành giả thực hành kéo "giọt tâm" từ tim lên theo kinh mạch trung tâm.
Âm "HIC" hay "HICK" được phát ra khi kéo lên, âm "KA" hay "PHAT" được phát ra khi thả xuống. Sau nhiều lần thực hành, hành giả phát triển khả năng điều khiển sự di chuyển của tâm thức trong kinh mạch.
Dấu Hiệu Thành Tựu:
Theo truyền thống, khi thực hành Phowa thành công, những dấu hiệu sau có thể xuất hiện:
- Cảm giác ngứa hay ấm nóng ở đỉnh đầu
- Tóc ở đỉnh đầu dựng lên
- Đỉnh đầu trở nên mềm hơn
- Trong thiền định, hành giả có thể "thấy" Phật Amitabha rõ ràng
- Trong trường hợp cực hiếm, một lỗ nhỏ xuất hiện ở đỉnh đầu (nơi lỗ Brahma)
Phowa Cho Người Sắp Mất
Ngoài thực hành cá nhân, Phowa còn có dạng được thực hành cho người đang hấp hối hay vừa mới mất:
Phowa Bởi Người Thầy: Trong truyền thống Tây Tạng, khi một người quan trọng qua đời, người ta mời các lama có khả năng Phowa đến thực hành "gửi" tâm thức của người mất đến Tịnh Độ.
Đọc Tử Thư: Trong 49 ngày sau khi mất, đọc Tử Thư Tây Tạng (Bardo Thödol) bên cạnh người mất được cho là giúp hướng dẫn tâm thức họ qua các trạng thái Bardo.
Hướng Dẫn Bởi Người Thân: Ngay cả người thân bình thường có thể giúp người sắp mất bằng cách nhắc nhở họ về việc thực hành, đọc thần chú, và giúp họ duy trì tâm bình thản.
Phowa Trong Bối Cảnh Rộng Hơn
Phowa không thể được tách rời khỏi bối cảnh rộng hơn của thực hành Mật Tông. Nó không phải là "cứu cánh dự phòng" mà là một phần trong hệ thống toàn diện chuẩn bị cho cái chết và tái sinh.
Lý tưởng nhất, một hành giả Mật Tông chuẩn bị cho cái chết bằng cách:
- Thực hành Ngöndro để tịnh hóa nghiệp chướng
- Thực hành Mahamudra hay Dzogchen để nhận ra bản tánh tâm
- Thực hành Yoga Ánh Sáng Trong Suốt trong giấc ngủ (như thực hành cho trạng thái chết)
- Thực hành Phowa như "bảo hiểm" cuối cùng
Kết Luận
Phowa là một trong những đóng góp độc đáo nhất của Phật giáo Tây Tạng cho kho tàng thiền định nhân loại. Nó phản ánh thái độ đặc biệt của truyền thống Tây Tạng đối với cái chết — không phải sợ hãi hay phủ nhận mà là chuẩn bị, thực hành, và cuối cùng là sử dụng khoảnh khắc tâm thức bỏ xác như một cơ hội giải thoát.
Như Tử Thư Tây Tạng dạy: "Ôi bậc quý tộc được sinh ra! Điều đang xuất hiện trước ngươi là ánh sáng trong suốt của Pháp Thân. Hãy nhận ra nó."