Ngày 14 tháng 10 năm 1956, tại thành phố Nagpur, Ấn Độ, một sự kiện lịch sử xảy ra: Bhimrao Ramji Ambedkar (B.R. Ambedkar) – luật gia lỗi lạc, nhà cải cách xã hội và người soạn thảo Hiến pháp Ấn Độ – cùng khoảng 600.000 người Dalit (tầng lớp "không đẳng cấp") chính thức quy y Phật giáo, từ chối Hindu giáo mà ông gọi là hệ thống áp bức cơ cấu. Đây là cuộc cải đạo tập thể lớn nhất trong lịch sử hiện đại, mở ra một chương mới của Phật giáo Ấn Độ và của phong trào quyền con người toàn cầu.
B.R. Ambedkar – Cuộc Đời Đấu Tranh
Ambedkar (1891-1956) sinh ra trong một gia đình Dalit thuộc tầng lớp Mahar – những người bị coi là "không đẳng cấp" (untouchables) trong hệ thống đẳng cấp Hindu. Mặc dù tài năng xuất chúng, ông phải đối mặt với sự phân biệt đối xử khắc nghiệt suốt cuộc đời: bị ngồi riêng trong lớp học, không được uống nước từ giếng chung với người đẳng cấp cao hơn, bị từ chối thuê phòng...
Vượt qua tất cả những rào cản đó, Ambedkar trở thành người Dalit đầu tiên nhận bằng tiến sĩ từ Đại học Columbia (Mỹ) và sau đó từ Đại học London. Ông trở thành luật gia hàng đầu, nhà chính trị và nhà tư tưởng lỗi lạc của Ấn Độ thế kỷ 20.
Là Bộ trưởng Tư pháp đầu tiên của Ấn Độ độc lập, Ambedkar soạn thảo Hiến pháp Ấn Độ – trong đó ghi rõ việc phân biệt đối xử dựa trên đẳng cấp là vi hiến. Tuy nhiên, ông ngày càng thất vọng với tốc độ thay đổi chậm chạp trong xã hội và với vai trò của tôn giáo Hindu trong duy trì hệ thống đẳng cấp.
Tại Sao Chọn Phật Giáo?
Ambedkar đã nghiên cứu kỹ nhiều tôn giáo trước khi chọn Phật giáo. Ông từ chối Hồi giáo và Thiên Chúa giáo vì lo ngại về quan hệ với Pakistan và phương Tây thực dân. Ông tìm đến Phật giáo vì nhiều lý do sâu sắc:
Thứ nhất, Phật giáo là tôn giáo người Ấn – do Đức Phật người Ấn sáng lập, Phật giáo là di sản văn hóa của chính Ấn Độ, không phải tôn giáo ngoại nhập. Thứ hai, Phật giáo phủ nhận hệ thống đẳng cấp – Đức Phật không công nhận giá trị của người dựa trên dòng dõi mà dựa trên hành động và đức hạnh. Thứ ba, Phật giáo đề cao lý trí và kinh nghiệm – không đòi hỏi niềm tin mù quáng. Thứ tư, Phật giáo nhấn mạnh bình đẳng – tất cả chúng sinh đều có Phật tánh, không phân biệt đẳng cấp, giới tính hay xuất thân.
Navayana – Phật Giáo Tân Thừa
Ambedkar không chỉ đơn giản tiếp nhận Phật giáo truyền thống mà còn phát triển một cách diễn giải mới, được gọi là "Navayana" (Tân Thừa – hay Thừa Thứ Tư, bên cạnh Theravada, Mahayana và Vajrayana). Trong tác phẩm cuối đời "The Buddha and His Dhamma" (Đức Phật và Giáo Pháp Của Ngài), Ambedkar tái giải thích Phật giáo theo hướng nhấn mạnh vào thay đổi xã hội, bình đẳng và nhân quyền.
Ông gạt bỏ một số giáo lý mà ông cho là tiêu cực hoặc không phù hợp (như một số giải thích về nghiệp có thể biện minh cho bất bình đẳng), và nhấn mạnh vào những gì ông thấy là cốt lõi: từ bi, bình đẳng, lý trí và hành động xã hội.
Di Sản Và Phong Trào Ambedkar Buddhism
Ambedkar qua đời chỉ 6 tuần sau cuộc cải đạo lịch sử, nhưng phong trào ông khởi xướng tiếp tục lan rộng. Ngày nay, ước tính có 5-10 triệu Phật tử Ambedkar (hay Navayana) tại Ấn Độ, tập trung chủ yếu ở Maharashtra, Uttar Pradesh và một số bang khác.
Phong trào này không chỉ là tôn giáo mà còn là phong trào chính trị – xã hội mạnh mẽ. Ngày Dhamma Chakra Pravartan Din (Ngày Lễ Kỷ Niệm Cuộc Cải Đạo, 14/10) hàng năm thu hút hàng trăm nghìn người Dalit tụ tập tại Nagpur. Phật giáo Ambedkar đang tạo ra một cách đọc hoàn toàn mới về Phật pháp – Phật giáo như là công cụ giải phóng chính trị và xã hội, không phải chỉ là con đường tâm linh cá nhân.
Di sản của Ambedkar là bằng chứng rằng Phật giáo nhập thế, khi được thực hiện đúng đắn, có thể thay đổi không chỉ tâm hồn con người mà còn cả cấu trúc xã hội bất công.