Myanmar – đất nước của những tháp vàng và bình minh trên cánh đồng Bagan – là cường quốc Phật giáo Theravada mà đóng góp quan trọng nhất cho thế giới không nằm ở kiến trúc hay nghi lễ, mà nằm ở những phương pháp thiền định đã thay đổi cuộc đời hàng triệu người trên khắp hành tinh. Dù đất nước này đang trải qua những biến động chính trị phức tạp, di sản thiền học của Myanmar vẫn tiếp tục tỏa sáng khắp thế giới.
Mahasi Sayadaw – Người Đưa Vipassana Ra Thế Giới
Hòa thượng Mahasi Sayadaw (1904-1982) là vị thiền sư có ảnh hưởng nhất thế kỷ 20 trong lĩnh vực thiền Vipassana. Phương pháp thiền của ông – còn gọi là "phương pháp Mahasi" – chú trọng vào việc quan sát cảm giác trong bụng khi thở (phồng-xẹp) và ghi nhận mọi hiện tượng tâm-thân bằng nhãn quan không phán xét.
Mahasi Sayadaw thành lập Trung tâm Thiền Sasana Yeiktha tại Yangon năm 1949, nơi đào tạo hàng nghìn thiền sư và thiền sinh từ khắp nơi trên thế giới. Phương pháp của ông được phổ biến rộng rãi qua các đệ tử người nước ngoài đem về dạy tại Mỹ, châu Âu và nhiều nước châu Á – trong đó có Việt Nam qua con đường Sri Lanka và Mỹ.
S.N. Goenka – Người Toàn Cầu Hóa Vipassana
Người có công lớn nhất đưa thiền Vipassana Myanmar ra thế giới là S.N. Goenka (1924-2013) – một doanh nhân người Ấn sinh tại Myanmar. Học thiền theo truyền thống U Ba Khin (một học trò khác của dòng truyền thừa Vipassana Myanmar), Goenka bắt đầu dạy thiền tại Ấn Độ năm 1969.
Phương pháp của Goenka có đặc điểm nổi bật: khóa thiền 10 ngày im lặng hoàn toàn, không thu phí (hoạt động hoàn toàn bằng đóng góp tự nguyện), không pha trộn tôn giáo, tiếp cận thiền như kỹ thuật tâm lý phổ quát. Tổ chức Vipassana International của Goenka hiện có hơn 200 trung tâm thiền tại hơn 60 quốc gia, với hàng chục nghìn người hoàn thành khóa 10 ngày mỗi năm. Tại Việt Nam, phương pháp Goenka đang ngày càng thu hút sự quan tâm.
Pa-Auk Sayadaw – Thiền Samatha-Vipassana
Một dòng thiền Myanmar khác đang ảnh hưởng mạnh đến thế giới là truyền thống Pa-Auk của Hòa thượng Pa-Auk Sayadaw. Phương pháp Pa-Auk nhấn mạnh vào việc phát triển định (samatha) trước khi tu tuệ (vipassana), theo sát kinh điển Pali. Nhiều thiền sư quốc tế, bao gồm cả người Tây phương và người Việt Nam, đã đến Pa-Auk Forest Monastery ở Myanmar để tu học.
Phật Giáo Myanmar Và Chính Trị
Phật giáo tại Myanmar không thể tách rời khỏi bức tranh chính trị phức tạp. Trong phong trào đấu tranh dân chủ, tăng sĩ là lực lượng tiên phong – từ cuộc nổi dậy 8888 năm 1988 đến Cách mạng Áo Cà Sa 2007 (Saffron Revolution). Hình ảnh hàng nghìn tăng sĩ xuống đường là biểu tượng không thể quên của tinh thần Phật giáo nhập thế.
Tuy nhiên, phong trào dân tộc chủ nghĩa Phật giáo cực đoan (Ma Ba Tha) cũng gây ra nhiều tranh cãi về mối quan hệ giữa tôn giáo và chính trị. Đây là bài toán khó cho Phật giáo Myanmar: làm thế nào duy trì tinh thần từ bi phổ quát trong khi đối mặt với những thách thức chính trị và xã hội phức tạp.
Bất chấp những thách thức đó, di sản thiền học của Myanmar vẫn là đóng góp vô giá cho nhân loại – một kho báu tâm linh đang được hàng triệu người trên khắp thế giới khai thác và thực hành mỗi ngày.