Sri Lanka giữ một vị trí không thể thay thế trong lịch sử Phật giáo thế giới. Đây là nơi Tam Tạng Kinh điển Pali được ghi chép lần đầu tiên vào thế kỷ 1 TCN, nơi truyền thống tu viện Theravada được bảo tồn không gián đoạn suốt hơn 23 thế kỷ, và nơi xuất phát những làn sóng truyền giáo đưa Phật giáo đến Đông Nam Á lục địa. Trong thế kỷ 20 và 21, Sri Lanka tiếp tục đóng vai trò đầu tàu trong phong trào hồi sinh và quốc tế hóa Phật giáo Theravada.
Anagarika Dharmapala – Người Hồi Sinh Phật Giáo
Anagarika Dharmapala (1864-1933) là nhân vật có ảnh hưởng nhất trong lịch sử Phật giáo hiện đại. Vào thời điểm Phật giáo Sri Lanka đang suy yếu dưới ảnh hưởng của thực dân và truyền giáo Thiên Chúa giáo, Dharmapala đã khởi xướng phong trào hồi sinh Phật giáo (Buddhist Revival) với ba mặt trận: truyền bá Phật giáo trong nước, đưa Phật giáo ra quốc tế, và khôi phục Ấn Độ như trung tâm Phật giáo.
Ông thành lập Maha Bodhi Society năm 1891 tại Colombo, rồi mở rộng sang Ấn Độ và nhiều quốc gia khác. Dharmapala là người đầu tiên đưa Phật giáo Theravada đến Mỹ khi tham dự Nghị viện Các Tôn Giáo Thế Giới tại Chicago năm 1893 – sự kiện lịch sử đánh dấu Phật giáo chính thức ra mắt phương Tây. Bài phát biểu của ông về trí tuệ và từ bi Phật giáo đã gây tiếng vang lớn tại Mỹ.
Maha Bodhi Society – Mạng Lưới Toàn Cầu
Maha Bodhi Society do Dharmapala sáng lập hiện có chi nhánh tại hơn 30 quốc gia, phục vụ Phật tử và nghiên cứu Phật giáo. Mục tiêu ban đầu là khôi phục các thánh địa Phật giáo tại Ấn Độ – đặc biệt là Bodh Gaya (nơi Đức Phật giác ngộ) vốn đã bị chiếm dụng bởi người Hindu. Sau nhiều thập kỷ đấu tranh pháp lý, Bodh Gaya được trả về quản lý chung giữa Phật giáo và Hindu năm 1953.
Pali Text Society Và Học Thuật Kinh Điển
Sri Lanka đóng vai trò trung tâm trong nghiên cứu học thuật về kinh điển Pali. Các học giả Sri Lanka như Bhikkhu Bodhi đã dịch và chú giải toàn bộ Nikaya (các bộ kinh chính của Theravada) sang tiếng Anh, cung cấp nguồn tài liệu học thuật không thể thiếu cho Phật tử và học giả toàn cầu.
Nhà sư Mỹ Bhikkhu Bodhi – xuất gia theo truyền thống Sri Lanka và tu học lâu năm tại đảo quốc này – là dịch giả kinh điển Pali uy tín nhất viết bằng tiếng Anh. Công trình của ông đã mở cánh cửa tri thức Theravada cho hàng triệu độc giả phương Tây.
Sri Lanka Và Mạng Lưới Phật Giáo Theravada Châu Á
Sri Lanka duy trì mối quan hệ mật thiết với Phật giáo Thái Lan, Myanmar, Campuchia, Lào và Việt Nam (Nam Tông) qua trao đổi tăng sĩ, hội nghị kinh điển và hợp tác giáo dục. Khi truyền thống Theravada tại Campuchia bị tàn phá dưới thời Khmer Đỏ, Sri Lanka cùng Thái Lan và Việt Nam (cộng đồng Khmer ở đồng bằng sông Cửu Long) đã giúp tái thiết tăng đoàn Campuchia.
Thách Thức Và Tương Lai
Sau cuộc nội chiến dài 26 năm kết thúc năm 2009, Sri Lanka đang tái thiết đất nước với Phật giáo là một trong những nền tảng quan trọng. Tuy nhiên, căng thẳng giữa đa số Phật giáo Sinhalese và thiểu số Hindu Tamil đặt ra thách thức cho tinh thần từ bi phổ quát của Phật giáo.
Dù vậy, Sri Lanka vẫn là trung tâm không thể thay thế của Phật giáo Theravada thế giới. Từ xá lợi răng Phật tại Kandy đến những rừng tu viện thanh tịnh, từ truyền thống tụng kinh Pali đến các trung tâm thiền hiện đại, đảo quốc Sư Tử vẫn là ngọn hải đăng soi đường cho những ai tìm về nguồn cội Phật pháp nguyên thủy.