Phật Giáo Champa - Tôn Giáo Của Vương Quốc Mất
Vương quốc Champa (thế kỷ 2-17) là một nền văn minh Hindu-Phật giáo rực rỡ từng tồn tại ở vùng duyên hải miền Trung Việt Nam ngày nay. Phật giáo Champa có lịch sử độc đáo và để lại di sản nghệ thuật, kiến trúc đặc sắc tuy ít được biết đến hơn so với nghệ thuật Hindu của người Chăm.
Phật Giáo Đến Champa
Phật giáo có mặt tại Champa từ rất sớm - theo ghi chép của sứ thần Trung Quốc, Phật giáo đã hiện diện tại đây từ thế kỷ 2-3 sau CN, song song và đôi khi pha trộn với Hindu giáo.
Khác với nhiều vương quốc Đông Nam Á chủ yếu theo một tôn giáo, Champa là nơi Phật giáo và Hindu giáo cùng tồn tại và pha trộn một cách độc đáo. Nhiều vị vua Champa vừa tôn thờ Shiva vừa cúng dường Phật. Các ngôi tháp Chăm vừa có hình tượng Hindu vừa có hình tượng Phật giáo.
Các Trung Tâm Phật Giáo Champa
Đồng Dương - Trung Tâm Phật Giáo Lớn Nhất
Tại làng Đồng Dương (huyện Thăng Bình, Quảng Nam), vua Indravarman II xây dựng vào năm 875 CN một tu viện Phật giáo quy mô lớn kết hợp với đền tháp Hindu. Đây được coi là trung tâm Phật giáo lớn nhất của Champa.
Tại đây người ta tìm thấy nhiều tượng Phật và Bồ Tát bằng đồng cực kỳ tinh xảo, hiện được trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm tại Đà Nẵng. Nổi tiếng nhất là Bồ Tát Đồng Dương (thế kỷ 9-10) - kiệt tác nghệ thuật Champa.
Mỹ Sơn
Dù là khu thánh địa Hindu chính của Champa, Mỹ Sơn cũng có dấu vết Phật giáo qua các phù điêu và tượng tìm thấy trong khu vực này.
Trà Kiệu và Indrapura
Các kinh đô Champa cũng là trung tâm sinh hoạt Phật giáo quan trọng, nơi các thiền sư và học giả Phật học trao đổi với nhau và với các vùng lân cận.
Phong Cách Nghệ Thuật Phật Giáo Champa
Nghệ thuật Phật giáo Champa có đặc điểm riêng biệt:
- Ảnh hưởng Ấn Độ mạnh mẽ: Đặc biệt là phong cách nghệ thuật Gupta thế kỷ 5-6 và phong cách Pāla từ Bengal thế kỷ 8-10
- Pha trộn với Hindu: Nhiều tác phẩm kết hợp hình tượng Phật và Hindu trong cùng một công trình
- Phong cách bản địa độc đáo: Dù chịu ảnh hưởng Ấn Độ, nghệ thuật Champa có phong cách riêng với đường nét và biểu cảm đặc trưng
- Chất liệu đồng và đá: Tượng đồng Champa được kỹ nghệ cao, nhiều tác phẩm có giá trị nghệ thuật ngang tầm các kiệt tác Ấn Độ
Di Sản Tại Bảo Tàng Chăm Đà Nẵng
Bảo tàng Điêu khắc Chăm tại Đà Nẵng là nơi lưu giữ bộ sưu tập nghệ thuật Champa lớn nhất thế giới, bao gồm cả phần nghệ thuật Phật giáo. Các tượng Bồ Tát Avalokiteśvara và Maitreya từ Đồng Dương là những hiện vật quý nhất.
Mối Liên Hệ Với Phật Giáo Việt Nam
Khi các vua Đại Việt mở rộng lãnh thổ về phía nam, họ tiếp thu một phần di sản văn hóa Champa bao gồm cả Phật giáo. Một số chùa tại miền Trung Việt Nam có vị trí và kiến trúc chịu ảnh hưởng Champa. Người Chăm còn lại ngày nay chủ yếu theo Hồi giáo hoặc Hindu giáo, nhưng ký ức về Phật giáo Champa vẫn tồn tại trong nghệ thuật và văn hóa.