Lịch Sử & Nguồn Gốc
Chùa Thạch Hà được xây dựng vào thế kỷ XVIII trên vùng đất Thạch Hà, một huyện có địa hình đa dạng với đồng bằng, đồi núi và đường bờ biển dài. Đây là thời kỳ mà phong trào xây dựng chùa chiền phát triển mạnh ở các làng xã Việt Nam, gắn với nhu cầu tâm linh và văn hóa ngày càng cao của cộng đồng dân cư. Ngôi chùa được xây dựng tại trung tâm huyện lỵ, phản ánh vai trò quan trọng của Phật giáo trong đời sống tinh thần của người dân Thạch Hà.
Theo lịch sử truyền khẩu của địa phương, người khởi xướng việc xây dựng chùa là một bậc lão túc có uy tín trong làng, sau khi trở về từ chuyến hành hương đến các danh lam thắng cảnh Phật giáo ở miền Bắc. Ông đã vận động dân làng góp sức, góp của để xây dựng ngôi chùa xứng tầm với sự phát triển của vùng đất. Tinh thần đoàn kết và lòng hướng thiện của người dân Thạch Hà đã tạo nên ngôi chùa này.
Huyện Thạch Hà có bề dày lịch sử cách mạng đáng tự hào. Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, chùa Thạch Hà từng là điểm liên lạc bí mật và nơi ẩn náu an toàn của các chiến sĩ cách mạng. Sự hòa quyện giữa tinh thần yêu nước và đức tin Phật giáo tạo nên một nét văn hóa đặc sắc riêng của người dân nơi đây.
Sau ngày đất nước thống nhất, chùa được trùng tu nhiều lần với sự đóng góp của các phật tử trong và ngoài huyện. Ngôi chùa ngày nay khang trang và đẹp đẽ hơn, xứng đáng là trung tâm sinh hoạt Phật giáo của toàn huyện Thạch Hà.
Kiến Trúc & Đặc Điểm
Chùa Thạch Hà được xây dựng theo kiểu kiến trúc chữ Đinh (T) truyền thống của Phật giáo miền Trung, với tiền đường nối liền chính điện tạo thành một không gian thờ phụng thống nhất và hài hòa. Toàn bộ công trình được xây dựng bằng gạch đỏ và vôi vữa truyền thống, mái lợp ngói âm dương xanh rêu theo thời gian, tạo nên vẻ đẹp cổ kính đặc trưng.
Tượng Phật Thích Ca Mâu Ni tọa thiền trên tòa sen vàng ở vị trí trung tâm chính điện là tác phẩm điêu khắc nổi bật nhất của ngôi chùa. Pho tượng cao gần hai mét được đúc bằng đồng và mạ vàng, ngự trị trong không gian trang nghiêm với khói hương nghi ngút. Các bức tượng La Hán và Bồ Tát bố trí dọc hai bên chính điện được tạc bằng đá granit địa phương, thể hiện trình độ điêu khắc điêu luyện của các nghệ nhân vùng đất này.
Đặc điểm nổi bật của chùa Thạch Hà là chiếc giếng cổ hình lục giác nằm giữa sân chùa, được xây dựng từ thuở khai sơn. Miệng giếng được xây bằng đá ong tự nhiên, thành giếng rêu phong phủ đầy, là minh chứng sống động cho tuổi đời trên hai trăm năm của ngôi chùa. Nước giếng trong mát quanh năm được người dân dùng để rửa mặt và uống khi đến lễ chùa, tin rằng nước thiêng sẽ mang lại sức khỏe và may mắn.
Ý Nghĩa Tâm Linh
Chùa Thạch Hà mang ý nghĩa tâm linh đặc biệt sâu sắc đối với người dân trong vùng, bởi đây không chỉ là nơi thờ Phật mà còn là nơi tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ đã ngã xuống vì nền độc lập của Tổ quốc. Sự kết hợp giữa lòng kính ngưỡng đức Phật và tinh thần tri ân các bậc tiền nhân yêu nước tạo nên một chiều sâu tâm linh hiếm có. Mỗi năm vào ngày 27 tháng 7, chùa tổ chức lễ cầu siêu cho các anh hùng liệt sĩ, thu hút đông đảo người dân trong huyện tham dự.
Tinh thần từ bi và vô ngã của đức Phật được thể hiện qua các hoạt động thiện nguyện mà chùa Thạch Hà thường xuyên tổ chức. Hằng năm, nhà chùa phối hợp với các tổ chức xã hội địa phương trao tặng học bổng cho học sinh nghèo vượt khó, hỗ trợ các gia đình khó khăn trong huyện và tổ chức các đợt phát thuốc miễn phí cho người già neo đơn. Những hoạt động này thể hiện tinh thần Phật giáo nhập thế, gắn kết đức tin với trách nhiệm xã hội.
Lễ hội chùa Thạch Hà tổ chức vào rằm tháng Giêng hằng năm là sự kiện văn hóa tâm linh lớn nhất của huyện. Lễ hội kéo dài ba ngày với các nghi thức tôn giáo trang nghiêm xen lẫn các hoạt động văn hóa dân gian như hát bội, múa lân, thi đấu thể thao truyền thống, tạo nên không khí vui tươi và đầy sức sống cho toàn huyện trong dịp đầu năm mới.
Hướng Dẫn Tham Quan
Chùa Thạch Hà mở cửa hằng ngày từ 6 giờ sáng đến 6 giờ chiều và không thu phí tham quan. Từ thành phố Hà Tĩnh, du khách di chuyển về hướng Nam khoảng 15 km theo quốc lộ 1A là đến thị trấn Thạch Hà, huyện lỵ của huyện Thạch Hà. Ngôi chùa nằm ở trung tâm thị trấn, có thể dễ dàng đến bằng xe máy, ô tô hoặc xe buýt từ thành phố Hà Tĩnh.
Huyện Thạch Hà còn có nhiều bãi biển đẹp như bãi biển Thạch Hải, vì vậy du khách có thể kết hợp chuyến thăm chùa với tham quan biển. Thời điểm tốt nhất để tham quan là vào buổi sáng từ 7-9 giờ, khi không khí trong lành và ngôi chùa còn vắng vẻ, tạo điều kiện để du khách chiêm nghiệm và cảm nhận sự thanh tịnh của cõi Phật một cách trọn vẹn nhất.