Lịch Sử & Nguồn Gốc
Chùa Thanh Hà tọa lạc tại thị xã Kinh Môn, tỉnh Hải Dương, là một trong những ngôi chùa cổ kính nhất vùng đất này với lịch sử khởi nguồn từ thế kỷ XIII, thời kỳ nhà Trần đang ở giai đoạn cực thịnh. Theo bia ký cổ còn lưu giữ trong chùa và các tài liệu địa phương, ngôi chùa được dựng lên bởi một vị quan thời Trần để phụng thờ Phật Thích Ca Mâu Ni và cầu nguyện cho vương triều bền vững, quốc thái dân an. Vào thời điểm đó, Phật giáo đang ở đỉnh cao của sự phát triển dưới triều Trần, khi nhiều vị vua và hoàng thân quốc thích đều quy y Phật và ủng hộ việc xây dựng chùa chiền khắp cả nước.
Kinh Môn là vùng đất có vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng, nằm ở phía đông bắc tỉnh Hải Dương, tiếp giáp với Hải Phòng và Quảng Ninh. Đây là vùng đất núi non sơn kỳ thủy tú, với nhiều ngọn núi đá vôi nổi tiếng như núi Nhẫm, núi An Phụ và hàng chục ngọn núi khác. Trong ba lần kháng chiến chống quân Nguyên Mông thế kỷ XIII, Kinh Môn là địa bàn chiến lược mà cả hai phía đều tranh giành quyết liệt. Chùa Thanh Hà ra đời trong bối cảnh lịch sử sôi động đó, vừa là nơi tu tập, vừa là nơi cầu nguyện cho chiến thắng và bình an của đất nước.
Thế kỷ XIV và XV là giai đoạn phát triển rực rỡ của chùa Thanh Hà dưới sự bảo trợ của các triều đại kế tiếp. Đặc biệt trong thời Lê Sơ, khi Nho giáo được đề cao nhưng Phật giáo vẫn được người dân sùng bái rộng rãi, chùa đã được trùng tu và mở rộng đáng kể. Nhiều vị quan lại địa phương thời Lê đã đóng góp công sức và của cải để xây dựng chùa, để lại nhiều bia ký và bức hoành phi quý giá ghi lại lịch sử của ngôi cổ tự. Chùa Thanh Hà trở thành điểm tâm linh quan trọng của cả vùng Kinh Môn và các huyện lân cận.
Trải qua hàng thế kỷ lịch sử với nhiều biến cố, chùa Thanh Hà vẫn đứng vững và giữ nguyên được vai trò tâm linh trung tâm của mình. Các cuộc trùng tu vào thời Nguyễn và đầu thế kỷ XX đã tôn tạo thêm nhiều hạng mục kiến trúc, nâng cấp hệ thống tượng pháp và bổ sung nhiều đồ thờ tự quý giá. Sau năm 1975, trong giai đoạn đổi mới và phát triển, chùa đã được tu bổ toàn diện với sự đóng góp của đông đảo phật tử trong và ngoài tỉnh, trở thành một trong những ngôi chùa được bảo tồn tốt nhất tại Hải Dương.
Kiến Trúc & Đặc Điểm
Chùa Thanh Hà được xây dựng theo lối kiến trúc chùa cổ Bắc Bộ với sự ảnh hưởng rõ nét của phong cách nghệ thuật thời Trần, thể hiện qua các hoa văn trang trí và kiểu dáng của các cấu kiện kiến trúc. Khuôn viên chùa được bao bọc bởi tường gạch cổ, tạo nên không gian riêng biệt và linh thiêng tách biệt với khu dân cư bên ngoài. Cổng tam quan xây theo kiểu ba lối đi với hai tầng mái, trang trí đắp nổi hình rồng và phượng theo phong cách nghệ thuật đặc trưng của thời Trần với nét chạm khắc khỏe khoắn và phóng khoáng.
Chính điện là công trình kiến trúc chủ đạo của chùa, được xây theo kiểu nhà dọc năm gian với hệ thống vì kèo chồng rường phức tạp. Hàng cột gỗ lim to lớn đỡ hệ thống xà ngang và mái ngói nặng nề nhưng vững chắc, thể hiện tài năng của những người thợ mộc xưa. Bộ tượng Tam Thế Phật được tạc bằng gỗ mít và sơn son thếp vàng là bảo vật quý giá nhất của chùa, mang phong cách điêu khắc tượng Phật thời Trần với hình dáng khỏe mạnh, trang nghiêm và đầy sức sống. Hai bên chính điện có các bàn thờ Bồ Tát và tượng Kim Cang được bố trí cân xứng và hài hòa.
Vườn chùa Thanh Hà được trồng nhiều cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi, trong đó có những cây đa lớn với bộ rễ khổng lồ tạo nên cảnh quan thiên nhiên đặc sắc. Giếng cổ trong sân chùa được xây bằng đá ong truyền thống, vẫn còn giữ nguyên hình dạng từ thời xa xưa và được coi là giếng thiêng của chùa. Hệ thống bia đá trong vườn chùa ghi lại nhiều sự kiện lịch sử và danh sách các nhà hảo tâm đã đóng góp tu bổ chùa qua các thế kỷ, là nguồn tư liệu lịch sử quý giá cho việc nghiên cứu lịch sử địa phương.
Ý Nghĩa Tâm Linh
Chùa Thanh Hà với lịch sử từ thời Trần mang một ý nghĩa tâm linh đặc biệt sâu sắc đối với người dân Kinh Môn và vùng phụ cận. Đây là một trong số ít những ngôi chùa còn lưu giữ được dấu tích kiến trúc và nghệ thuật thời Trần, giai đoạn hoàng kim của Phật giáo Việt Nam với sự ra đời của Thiền phái Trúc Lâm và những giáo lý Phật học mang đặc sắc Việt Nam. Việc đến lễ bái tại chùa Thanh Hà không chỉ là hành động tín ngưỡng cá nhân mà còn là sự kết nối với cội nguồn tâm linh sâu xa của dân tộc.
Hàng năm, vào ngày rằm tháng Giêng và lễ Phật đản, chùa Thanh Hà tổ chức các nghi lễ long trọng với sự tham dự của hàng nghìn phật tử từ khắp tỉnh Hải Dương và các tỉnh lân cận. Đặc biệt lễ hội tháng Giêng của chùa kết hợp với lễ hội núi An Phụ gần đó tạo thành một chuỗi sự kiện văn hóa tâm linh đặc sắc của vùng Kinh Môn, thu hút hàng vạn người đến tham dự mỗi năm. Không khí lễ hội vừa thiêng liêng vừa vui tươi, thể hiện sức sống mãnh liệt của tín ngưỡng Phật giáo trong đời sống đương đại.
Chùa Thanh Hà còn là nơi gìn giữ nhiều tài liệu Phật học quý giá và các bộ kinh điển chữ Hán Nôm hiếm có. Tủ sách của nhà chùa lưu giữ hàng trăm cuốn sách kinh Phật được chép tay hoặc in xylography từ nhiều thế kỷ trước, là kho tàng văn hóa vô giá không chỉ của Phật giáo mà còn của nền văn học dân tộc. Các nhà nghiên cứu văn hóa và Phật học thường đến đây để tìm hiểu và khai thác nguồn tư liệu quý báu này trong công trình nghiên cứu của mình.
Hướng Dẫn Tham Quan
Chùa Thanh Hà tại thị xã Kinh Môn, tỉnh Hải Dương, cách thành phố Hải Dương khoảng 35 km về phía đông bắc, có thể đến bằng ô tô hoặc xe máy theo quốc lộ 18 hoặc đường tỉnh lộ 388. Từ Hải Phòng, du khách có thể đến Kinh Môn theo đường quốc lộ 10 và tỉnh lộ 388, khoảng cách khoảng 25 km. Chùa mở cửa từ 6 giờ sáng đến 6 giờ chiều hàng ngày. Thời điểm lý tưởng để tham quan là vào tháng Giêng âm lịch khi lễ hội được tổ chức, hoặc vào những ngày thời tiết đẹp để có thể kết hợp khám phá vùng núi đá vôi Kinh Môn kỳ vĩ. Du khách nên dành ít nhất nửa ngày để tham quan chùa kỹ lưỡng và tìm hiểu về các bia ký lịch sử trong khuôn viên. Cần mang theo trang phục kín đáo và giầy dép phù hợp vì khuôn viên chùa khá rộng và có một số đoạn sân đá cổ.