Thân Thế và Xuất Gia
Hòa Thượng Thích Thanh Từ, thế danh Trần Hữu Phước, sinh ngày 24 tháng 9 năm 1924 tại xã Tân An Luông, huyện Vũng Liêm, tỉnh Vĩnh Long. Ngài sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo nhưng có lòng kính tín Tam Bảo.
Năm 17 tuổi (1941), ngài xuất gia tại chùa Phước Hậu, Vĩnh Long và thọ giới Sa Di. Qua nhiều năm học Phật pháp và thực hành thiền định, ngài thụ Cụ Túc Giới (giới Tỳ Kheo) vào năm 1953.
Điểm ngoặt lớn trong cuộc đời Hòa Thượng là thời gian tu tập dưới sự hướng dẫn của Hòa Thượng Thiện Hoa — một bậc thầy uyên thâm về cả giáo lý lẫn thiền định. Sau nhiều năm nghiên cứu Phật pháp và hành trì công phu, ngài nhận ra rằng Thiền Tông chính là con đường trực chỉ nhân tâm, kiến tánh thành Phật mà Đức Phật đã trao truyền.
Phục Hưng Thiền Phái Trúc Lâm
Công trình lớn nhất của Hòa Thượng Thích Thanh Từ là phục hưng Thiền Phái Trúc Lâm Yên Tử — dòng thiền thuần Việt do Phật Hoàng Trần Nhân Tông sáng lập vào thế kỷ XIII.
Thiền Phái Trúc Lâm từng là dòng thiền hưng thịnh nhất Đại Việt thời Trần, nhưng đã suy vong sau đó. Hòa Thượng Thích Thanh Từ là người đầu tiên trong lịch sử cận đại có công nghiên cứu, khai thác và phục hồi dòng thiền này về mặt giáo lý lẫn thực hành.
Năm 1971, Hòa Thượng thành lập Thiền Viện Chân Không tại Vũng Tàu — mở đầu cho phong trào thiền Trúc Lâm đương đại. Sau năm 1975, ngài tiếp tục xây dựng hệ thống Thiền Viện Trúc Lâm trên khắp Việt Nam và hải ngoại.
Đến nay, hệ thống thiền viện Trúc Lâm đã có hơn 70 thiền viện trên khắp Việt Nam và nhiều nước trên thế giới, với hàng nghìn tăng ni và hàng triệu thiền sinh tại gia.
Giáo Lý Thiền Trúc Lâm
Nhận Ra Tánh Giác
Cốt lõi giáo lý Thiền Trúc Lâm của Hòa Thượng là chỉ thẳng vào Bản Tánh Giác Ngộ — cái Phật tánh vốn sẵn có trong mỗi người. Ngài dạy:
"Tất cả chúng ta đều có Phật tánh. Tu thiền không phải đi tìm cái gì ở bên ngoài mà là nhận ra cái sẵn có ngay trong tâm mình."
Ba Điểm Trọng Yếu
Hòa Thượng dạy người tu thiền cần nắm vững ba điểm:
- Biết vọng không theo: Khi tâm khởi vọng tưởng, hành giả nhận biết và không chạy theo. Không cần diệt vọng, chỉ cần không theo.
- Hằng sống với cái biết: Luôn an trú trong sự hiểu biết, cái biết không phải vọng tưởng mà là nền tảng của tâm.
- Không kẹt ở tướng: Không chấp thủ vào hình tướng bên ngoài lẫn trạng thái thiền định.
Thiền Không Phải Ức Chế Tâm
Một điểm quan trọng mà Hòa Thượng thường nhấn mạnh là thiền không phải ức chế tâm hay trốn chạy thực tại:
"Nhiều người hiểu lầm thiền là không suy nghĩ, là ngồi như cục gỗ. Đó là thiền chết, không phải thiền sống. Thiền sống là tỉnh thức trong từng khoảnh khắc."
Phương Pháp Tu Tập
Tọa Thiền
Ngồi thiền là nền tảng. Hòa Thượng dạy ngồi thẳng lưng, buông xả thân tâm, chú ý vào hơi thở hay câu thoại đầu. Mỗi ngày tối thiểu hai thời: sáng sớm và tối trước khi ngủ.
Tham Công Án
Với hành giả trung cấp, Hòa Thượng dạy tham công án (thoại đầu) như "Niệm Phật là ai?" hay "Khi chưa sinh ra, bộ mặt thật của ta là gì?" Câu hỏi này không cần trả lời bằng trí năng mà cần chiếu soi vào tâm.
Thiền Trong Đời Sống
Thiền không chỉ là tọa thiền mà là sống tỉnh giác trong mọi hoạt động. Quét nhà mà tỉnh giác, nấu cơm mà tỉnh giác, đi đứng nằm ngồi đều là thiền.
Tác Phẩm
Hòa Thượng Thích Thanh Từ là tác giả của hàng trăm bộ sách giảng giải Kinh, Luật, Luận:
- Thiền Tông Việt Nam Cuối Thế Kỷ XX
- Tổng Quan Về Thiền
- Kinh Bát Nhã Giảng Giải
- Từ Bi Thủy Sám Giảng Giải
- Chân Lý Cuộc Đời
- Hàng chục tập Thiền Căn Bản hướng dẫn người mới tu
Di Sản
Dù tuổi cao (hơn 100 tuổi), Hòa Thượng Thích Thanh Từ vẫn luôn hiện diện và hướng dẫn cho đại chúng. Ngài là bậc thầy đã thắp sáng lại ngọn đuốc Thiền Trúc Lâm sau hàng trăm năm tắt lịm, đưa thiền định trở lại thành nền tảng tu tập của Phật giáo Việt Nam.
"Đường về chân tâm không xa. Nó ngay đây, ngay bây giờ, trong hơi thở này." — HT Thích Thanh Từ