Shakuhachi - Sáo Trúc Nhật Bản Trong Thiền Zen
Có những âm thanh không chỉ đi vào tai mà đi thẳng vào trái tim. Tiếng sáo shakuhachi là một trong những âm thanh như vậy. Mỗi nốt nhạc được thổi ra từ cây sáo trúc Nhật Bản này mang theo hơi thở của người thổi, rồi vang vọng trong không gian như một lời hỏi han của vũ trụ - "Con đang ở đâu? Con là ai?" Đây không đơn thuần là nhạc cụ - đây là con đường tu tập.
Nguồn Gốc Trong Thiền Tông Nhật Bản
Shakuhachi có nguồn gốc từ Trung Quốc, được du nhập vào Nhật Bản vào khoảng thế kỷ thứ 8. Nhưng phải đến thế kỷ 17, dưới tay của những vị tăng thuộc tông phái Fuke (Phổ Hóa Tông) - một nhánh của Thiền Tông Nhật Bản - shakuhachi mới thực sự trở thành một nhạc cụ tâm linh hoàn chỉnh.
Tông phái Fuke chủ trương thực hành một hình thức thiền định đặc biệt gọi là suizen - "thổi thiền" hay "thiền bằng hơi thở". Các tu sĩ của tông phái này, gọi là komusō (虚無僧 - "tu sĩ hư vô"), đội nón rơm bao phủ toàn bộ khuôn mặt và lang thang khắp Nhật Bản, thổi shakuhachi như một hành pháp, nhận bố thí bằng âm nhạc thay vì lời nói.
Đối với komusō, cây sáo là điện thờ, hơi thở là kinh, và âm thanh là giáo lý. Họ tin rằng trong mỗi hơi thở thổi vào shakuhachi, nếu hoàn toàn hiện diện, người thổi có thể trải nghiệm sự giác ngộ - không qua lời nói, không qua kinh sách, mà qua âm thanh thuần túy.
Honkyoku - Nhạc Thiêng Liêng Của Sáo Trúc
Honkyoku (本曲) là những bản nhạc cổ truyền dành riêng cho shakuhachi, được sáng tác và lưu truyền trong các tu viện Fuke. Khác với nhạc thông thường, honkyoku không được viết ra để biểu diễn hay giải trí - chúng là những bài tập thiền định bằng âm thanh.
Một số tác phẩm honkyoku nổi tiếng:
Koku (虚空 - Bầu Trời Rỗng): Một trong những bản nhạc lâu đời nhất, "Koku" diễn tả trạng thái tâm hoàn toàn trống rỗng và bình an. Âm thanh của bản này mở ra và đóng lại như hơi thở, như vũ trụ mở ra và thu về.
Mukaiji (霧海篪 - Tiếng Sáo Trên Biển Sương): Tên gọi gợi lên hình ảnh sương mù trên biển, bản nhạc này tạo ra cảm giác tan biến vào không gian vô tận, ranh giới giữa bản thân và thế giới xung quanh dần mờ đi.
Tamuke (手向け - Dâng Cúng): Bản nhạc được thổi như một lời cầu nguyện, dâng cúng âm nhạc lên Đức Phật và chư Thiên.
Hơi Thở Là Thực Hành
Điều làm cho shakuhachi trở nên độc đáo là mối quan hệ mật thiết giữa âm nhạc và hơi thở. Để thổi shakuhachi, người thổi phải kiểm soát hoàn toàn hơi thở - không chỉ lượng khí, mà còn tốc độ, hướng, và phẩm chất của hơi thở. Một âm thanh không đẹp thường xuất phát từ một hơi thở không đẹp, và một hơi thở không đẹp là biểu hiện của một tâm không định.
Trong Phật giáo, Ānāpānasati - thiền định theo dõi hơi thở - là một trong những thực hành cơ bản nhất mà Đức Phật đã dạy. Thổi shakuhachi chính là Ānāpānasati biến thành âm nhạc. Mỗi hơi thở là một khoảnh khắc hiện diện hoàn toàn.
Cách Người Phật Tử Việt Nam Tiếp Cận Shakuhachi
Mặc dù shakuhachi là nhạc cụ của Nhật Bản, người Phật tử Việt Nam hoàn toàn có thể trân trọng và sử dụng âm nhạc này trong tu tập:
Lắng nghe như thiền định: Ngồi thoải mái, nhắm mắt, và lắng nghe honkyoku với toàn bộ sự chú ý. Không cần phân tích hay đánh giá - chỉ nghe. Đây là thực hành "thiền âm thanh".
Khám phá qua recording: Nhiều nghệ sĩ shakuhachi nổi tiếng đã thu âm và phổ biến trên các nền tảng streaming. Riley Lee, John Kaizan Neptune, và Kohachiro Miyata là một số tên tuổi đáng nghe.
Kết hợp với thiền định Phật giáo: Sử dụng honkyoku như nền nhạc trong buổi thiền hành, hoặc như phần chuẩn bị trước khi tụng kinh.
Shakuhachi Trong Thế Giới Hiện Đại
Ngày nay, shakuhachi đã vượt ra khỏi ranh giới của Nhật Bản và được các nhạc sĩ toàn thế giới đón nhận. Ở Việt Nam, cây sáo trúc của chúng ta cũng mang những phẩm chất tương tự - tiếng sáo Việt Nam từ lâu đã được sử dụng trong các buổi lễ Phật giáo và tạo ra những cảm xúc thiêng liêng tương tự.
Tiếng sáo - dù là shakuhachi của Nhật hay sáo trúc của Việt - đều chia sẻ một ngôn ngữ chung: ngôn ngữ của hơi thở, của sự sống, của khoảnh khắc hiện tại. Đó là ngôn ngữ vượt qua mọi biên giới văn hóa, chạm đến trái tim mỗi người nghe và nhắc nhở chúng ta về sự thiêng liêng của mỗi hơi thở.