Phong Trào Phật Giáo 1963 — Thích Quảng Đức Và Cuộc Khủng Hoảng
Năm 1963 là một trong những năm bi thảm và đầy biến động nhất trong lịch sử Phật giáo Việt Nam cận đại. Cuộc khủng hoảng Phật giáo miền Nam không chỉ là một cuộc đấu tranh tôn giáo mà còn là một cuộc khủng hoảng chính trị có tầm ảnh hưởng đến toàn bộ cục diện chiến tranh Việt Nam. Ở trung tâm của cuộc khủng hoảng đó là hình ảnh ngọn lửa thiêu thân của Hòa Thượng Thích Quảng Đức — một hình ảnh đã làm chấn động thế giới.
Bối Cảnh: Chính Sách Tôn Giáo Của Chế Độ Ngô Đình Diệm
Chính phủ Việt Nam Cộng Hòa dưới quyền Tổng Thống Ngô Đình Diệm (1955–1963) là một chính phủ do người Công Giáo lãnh đạo trong một quốc gia mà đa số dân chúng theo Phật giáo. Gia đình họ Ngô, đặc biệt là Giám Mục Ngô Đình Thục (anh trai Tổng Thống) và Ngô Đình Nhu (em trai, cố vấn chính trị), có xu hướng ưu đãi người Công Giáo và áp đặt các chính sách bất lợi cho Phật giáo.
Nhiều biện pháp bị phật tử coi là kỳ thị:
- Cờ Phật giáo bị cấm treo công khai
- Đất chùa chiền bị thu hồi hoặc gặp khó khăn về pháp lý
- Tăng ni, phật tử gặp trở ngại trong thăng tiến nghề nghiệp và công vụ
- Nghi lễ Phật giáo ngoài trời bị hạn chế
Sự Kiện Phật Đản Huế (8-5-1963)
Bùng nổ khủng hoảng bắt đầu vào đêm ngày 7 rạng sáng 8 tháng 5 năm 1963 — đêm trước lễ Phật Đản (kỷ niệm ngày sinh Đức Phật). Khi hàng nghìn phật tử tập trung tại Đài Phát Thanh Huế để nghe chương trình kỷ niệm Phật Đản có phát sóng cờ Phật giáo 5 màu, lực lượng cảnh sát và quân đội đã được điều đến giải tán đám đông. Xung đột nổ ra, khiến 9 người thiệt mạng (trong đó có cả trẻ em) khi binh sĩ nổ súng và ném lựu đạn vào đám đông.
Sự kiện này làm bùng lên làn sóng phẫn nộ trong cộng đồng Phật giáo. Phật tử xuống đường biểu tình tại Huế và nhiều thành phố khác. Lãnh đạo Phật giáo — trong đó có Hòa Thượng Thích Tịnh Khiết (Đệ Nhất Tăng Thống) — đưa ra 5 nguyện vọng yêu cầu chính phủ:
- Cho phép treo cờ Phật giáo
- Ngưng ngay chính sách kỳ thị Phật giáo
- Trả tự do cho tăng ni và phật tử bị bắt giữ
- Bồi thường cho gia đình nạn nhân
- Trừng phạt thủ phạm vụ thảm sát Phật Đản
Chính phủ Diệm từ chối chấp nhận toàn bộ 5 yêu cầu này, đổ lỗi cho Việt Cộng gây ra vụ thảm sát.
Ngọn Lửa Thiêu Thân: 11-6-1963
Sáng ngày 11 tháng 6 năm 1963, tại ngã tư đường Phan Đình Phùng — Lê Văn Duyệt (nay là Cách Mạng Tháng 8 — Nguyễn Đình Chiểu, TP.HCM), Hòa Thượng Thích Quảng Đức (sinh 1897 tại Khánh Hòa) — một vị tu sĩ 66 tuổi — ngồi kiết già trong xe hơi giữa hàng trăm tăng ni và phật tử.
Sau khi đọc lời kêu gọi bằng tiếng Anh và tiếng Việt, xăng được đổ lên người ông, và ông tự châm lửa. Ngọn lửa bùng cháy. Trong suốt quá trình đó, Hòa Thượng Thích Quảng Đức ngồi bất động, không kêu la.
Phóng viên người Mỹ Malcolm Browne đã chụp được bức ảnh nổi tiếng này — bức ảnh sau đó lan khắp thế giới và được coi là một trong những bức ảnh lịch sử có tác động lớn nhất thế kỷ 20. Tổng Thống Mỹ John F. Kennedy nói: "Chưa có bức ảnh báo chí nào trong lịch sử đã gây ra cảm xúc như thế trên toàn thế giới."
Sau khi thiêu thân, tim của Hòa Thượng Thích Quảng Đức không cháy — được coi là Xá Lợi Tim và được coi là biểu tượng của lòng từ bi và tinh thần bất khuất. Xá lợi này hiện được thờ tại Ngân Hàng Nhà Nước Việt Nam.
Đêm Chùa (20-8-1963)
Mặc dù áp lực quốc tế gia tăng mạnh, ông Ngô Đình Nhu vẫn quyết định ra tay. Đêm 20 rạng sáng 21 tháng 8 năm 1963, lực lượng đặc biệt của Ngô Đình Nhu (không phải quân đội chính quy) đồng loạt tấn công các chùa lớn trên toàn miền Nam:
- Chùa Xá Lợi (Sài Gòn): Trụ sở của phong trào, bị tấn công dữ dội. Hàng trăm tăng ni bị bắt giữ.
- Chùa Từ Đàm (Huế): Bị tấn công, tượng Phật bị đập phá.
- Hàng chục chùa lớn khác trên toàn miền Nam.
Ước tính hơn 1.400 tăng ni và phật tử bị bắt giam trong đêm đó. Nhiều người bị tra tấn, mất tích.
Hành động này làm dư luận quốc tế phẫn nộ. Chính phủ Mỹ — đồng minh quan trọng của chế độ Diệm — không còn có thể bảo vệ Diệm trước áp lực công luận.
Hệ Quả: Đảo Chính 1-11-1963
Ngày 1 tháng 11 năm 1963, một nhóm tướng lĩnh quân đội Việt Nam Cộng Hòa, được sự "bật đèn xanh" ngầm của Mỹ, tiến hành đảo chính. Ngô Đình Diệm và Ngô Đình Nhu bị bắt và sau đó bị ám sát (2-11-1963).
Thành Lập GHPGVNTN (1964)
Từ trong biến cố đau thương, Phật giáo Việt Nam rút ra được bài học về sức mạnh của tổ chức thống nhất. Năm 1964, Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam Thống Nhất (GHPGVNTN) chính thức được thành lập — lần đầu tiên trong lịch sử, Phật giáo Việt Nam có một tổ chức giáo hội thống nhất toàn quốc.
Di Sản Tâm Linh
Phong trào Phật giáo 1963 không chỉ là một sự kiện chính trị. Đối với cộng đồng Phật giáo Việt Nam, đây là bằng chứng của tinh thần vô úy (không sợ hãi) — một trong những phẩm chất cao quý nhất của người tu Phật. Hòa Thượng Thích Quảng Đức được tôn xưng là Bồ Tát — người hi sinh bản thân vì chúng sinh.
Ngôi chùa tại ngã tư nơi ông thiêu thân nay được đặt tên là chùa Quan Thế Âm (TP.HCM). Tên đường phố và quảng trường tại nhiều nơi mang tên ông. Hình ảnh ngọn lửa thiêu thân đã trở thành biểu tượng toàn cầu của sự phản kháng bất bạo động trước sự áp bức.