Thiền Công Án Ít Biết - Những Công Án Sâu Sắc
Phần lớn người biết đến Thiền công án qua các ví dụ nổi tiếng như "Con chó có Phật tánh không?" hay "Tiếng vỗ của một bàn tay." Nhưng trong kho tàng thiền học, có hàng trăm công án khác cũng sâu sắc không kém, đang chờ được khám phá.
Triệu Châu Và Nước Uống
Một tăng đến hỏi Triệu Châu: "Con mới đến, xin thầy chỉ giáo." Triệu Châu: "Ông đã ăn cháo chưa?" Tăng: "Dạ, đã ăn." Triệu Châu: "Vậy đi rửa bát đi."
Bình luận: Công án này không cần giải thích dài. Rửa bát là rửa bát. Thiền là ngay tại đây, ngay lúc này, không phải đâu xa.
Thiền Sư Động Sơn Qua Nước
Thiền sư Động Sơn Lương Giới (Dongshan Liangjie, 807-869) tổ tông Tào Động Tông, khi đang qua sông, nhìn xuống và thấy bóng mình phản chiếu trong nước, bỗng nhiên đại ngộ. Ông viết bài kệ:
"Chớ tìm ở người khác
Ta cách xa hắn mãi
Nay ta đi một mình
Chỗ nào cũng gặp hắn
Hắn nay chính là ta
Ta nay không phải hắn"
Công án này về bóng nước: ai là người nhìn vào nước? Ai là bóng? Tự ngã và Phật tánh, giống hay khác?
Mã Tổ Và Vịt Trời
Mã Tổ Đạo Nhất (Ma-tsu Dao-yi) và Bách Trượng Hoài Hải đang đi dạo. Một đàn vịt trời bay qua.
Mã Tổ: "Đó là gì?" Bách Trượng: "Vịt trời." Mã Tổ: "Đâu rồi?" Bách Trượng: "Bay đi rồi ạ."
Mã Tổ bỗng nắm mũi Bách Trượng vặn mạnh. Bách Trượng kêu đau.
Mã Tổ: "Bảo là bay đi rồi, sao còn ở đây?"
Bách Trượng ngộ đạo.
Điều gì "ở đây" mà Mã Tổ chỉ đến? Đâu là "ở đây" thực sự?
Tào Sơn Và Con Cua
Một tăng hỏi Tào Sơn Bản Tịch (Caoshan Benji): "Người tu Thiền có còn phiền não không?"
Tào Sơn: "Tôi không phải người tu Thiền."
Tăng: "Vậy thầy là ai?"
Tào Sơn: "Con cua."
Công án về danh và thực: Khi không có cái "tôi là người tu Thiền", không có cái "tôi" nào để có hay không có phiền não.
Nam Tuyền Và Con Mèo
Nam Tuyền Phổ Nguyện (Nanquan Puyuan): Trong nhà thiền có hai nhóm tăng tranh nhau con mèo. Nam Tuyền nắm con mèo giơ lên và nói: "Ai trong chúng ta nói được một lời thì ta tha con mèo, không ai nói được ta giết."
Không ai nói được gì, Nam Tuyền giết con mèo.
Tối hôm đó Triệu Châu đi về, Nam Tuyền kể lại. Triệu Châu liền tháo dép để trên đầu và bước ra ngoài.
Nam Tuyền: "Nếu anh có mặt lúc đó, đã cứu được con mèo."
Triệu Châu đã làm gì với cái dép? Tại sao dép trên đầu lại cứu được con mèo?
Linh Triệt Và Hòa Thượng Thiên Lý
Linh Triệt một mình đi hành hương tìm thầy. Gặp một lão tăng trong rừng, hỏi: "Hòa thượng từ đâu đến?"
Lão tăng: "Từ đây."
Linh Triệt: "Định đi đâu?"
Lão tăng: "Đến đây."
Linh Triệt không hiểu, tiếp tục đi. Nhiều năm sau, đọc sách và gặp câu này trong một bài kệ, bỗng nhiên đại ngộ.
"Từ đây đến đây" - câu hỏi và câu trả lời không phải nói về địa điểm mà về cái gì?
Cách Dùng Công Án
Công án không phải để giải nghĩa bằng trí tuệ logic mà để đặt vào tâm như một câu hỏi sống. Hành giả mang công án vào mọi hoạt động - ăn, ngủ, đi, đứng - để đặt câu hỏi sâu vào tâm thức, cho đến khi một ngày nào đó câu hỏi và câu trả lời đều tan biến, và thực tại hiển lộ trực tiếp.
Đây là phương pháp "đốt cháy" khái niệm và nhị nguyên tư duy, chứ không phải tích lũy thêm kiến thức.