Bích Nham Lục - Bách Tắc Thiền Tông Công Án
Bích Nham Lục (碧巖錄, Blue Cliff Record) là tuyển tập 100 công án Thiền tông cùng bình luận và kệ tụng, được xem là "Đệ Nhất Kỳ Thư" (奇書 Nhất) và kiệt tác văn học thiền học quan trọng nhất trong lịch sử Thiền tông.
Lịch Sử Hình Thành
Bích Nham Lục được hình thành qua hai giai đoạn:
Giai đoạn 1: Thiền sư Tuyết Đậu Trùng Hiển (雪竇重顯, 980-1052) tuyển chọn 100 công án thiền tông và viết kệ tụng bình luận cho từng công án.
Giai đoạn 2: Hơn 50 năm sau, thiền sư Viên Ngộ Khắc Cần (圓悟克勤, 1063-1135) - đệ tử thứ tư của Ngũ Tổ Pháp Diễn - giảng về bộ sưu tập này trong các buổi thuyết pháp. Các học trò ghi lại thành bộ sách gồm: dẫn nhập (垂示, thùy thị), kệ tụng của Tuyết Đậu (頌, tụng), bình luận giữa dòng (著語, trước ngữ), và bình luận tổng hợp (評唱, bình xướng).
Tên sách "Bích Nham" (Đá Xanh Biếc) lấy từ nơi Viên Ngộ giảng dạy tại Hồ Nam.
Vài Công Án Nổi Bật
Công Án 1 - Thánh Đế Đệ Nhất Nghĩa
Vua Lương Vũ Đế hỏi Bồ Đề Đạt Ma: "Đệ nhất thánh đế là gì?" Đạt Ma đáp: "Rỗng rang, không có gì gọi là thánh." Vua lại hỏi: "Đứng trước trẫm là ai?" Đạt Ma đáp: "Không biết."
Đây là công án về Tánh Không và sự bất nhị, đồng thời cho thấy Đạt Ma không chịu đánh giá cao vua, vì ngộ hay không ngộ không phụ thuộc vào địa vị.
Công Án 2 - Triệu Châu Cẩu Tử
Một tăng hỏi Triệu Châu: "Con chó có Phật tánh không?" Triệu Châu đáp: "Không!" (Vô)
Đây là công án nổi tiếng nhất trong tất cả công án, là điểm khởi đầu thiền định của hàng triệu thiền sĩ. Câu "Vô" này không phải là câu trả lời có/không mà là cái cửa dẫn vào tánh không.
Công Án 14 - Vân Môn Đối Cơ
Một tăng hỏi Vân Môn: "Phật là gì?" Vân Môn đáp: "Bao la khắp cả!" (乾屎橛, gân chĩ quyết - một cái cọc cứt khô)
Câu trả lời thô tục và sốc này nhằm phá vỡ khái niệm hóa và tôn thờ trừu tượng. Phật không phải là một khái niệm thanh tịnh xa vời mà là thực tại ngay đây.
Công Án 40 - Lâm Tế Tứ Bát
Thiền sư Lâm Tế có "bốn phân chia" (Tứ Liệu Giản) để đối ứng với đệ tử:
- "Có khi đoạt người, không đoạt cảnh"
- "Có khi đoạt cảnh, không đoạt người"
- "Người và cảnh đều đoạt"
- "Người và cảnh đều không đoạt"
Công Án 52 - Triệu Châu Thạch Kiều
Một tăng hỏi: "Nghe nói thạch kiều Triệu Châu nổi tiếng, đến đây chỉ thấy bước thang nhỏ." Triệu Châu: "Ông chỉ thấy bước thang, không thấy thạch kiều." "Thạch kiều là gì?" "Cho ngựa qua, cho người qua."
Ảnh Hưởng Đến Thiền Tông
Bích Nham Lục có ảnh hưởng vô cùng sâu rộng. Tuy nhiên, có một giai đoạn đệ tử của Viên Ngộ là Đại Huệ Tông Cảo (1089-1163) đốt bỏ in bản của Bích Nham Lục vì sợ người học thiền bám vào chữ nghĩa mà không thực chứng. Bộ sách sau đó được khôi phục lại từ các bản chép tay.
Tại Nhật Bản, Bích Nham Lục (tiếng Nhật: Hekiganroku) là văn bản thiền học cơ bản nhất của Tông Lâm Tế (Rinzai), được nghiên cứu và thiền quán liên tục từ thế kỷ 12 đến nay.