Thiền Công Án - Phong Cách Lâm Tế Và Tào Động
Trong lịch sử Thiền tông, hai phong cách tu hành chính phát triển song song và đôi khi cạnh tranh nhau: phong cách Lâm Tế (Linji) dùng công án và đối thoại đột ngột, và phong cách Tào Động (Caodong) dùng chỉ quản đả tọa và thiền định từng bước.
Nguồn Gốc Hai Phong Cách
Thiền tông Trung Quốc từ thời Lục Tổ Huệ Năng chia thành nhiều nhánh, trong đó Lâm Tế và Tào Động tồn tại đến ngày nay:
Thiền Tông Lâm Tế (Linji Yixuan, 867?)
Lâm Tế Nghĩa Huyền (临济义玄) là người sáng lập tông Lâm Tế, nổi tiếng với phong cách giảng pháp mạnh mẽ và đôi khi bạo lực. Ông thường hét lớn (Katsu!), đánh bằng gậy, hoặc đưa ra những câu hỏi kỳ lạ để đột phá tư duy của học trò.
Câu nổi tiếng của Lâm Tế: "Gặp Phật giết Phật, gặp Tổ giết Tổ." - Không được bám vào bất kỳ khái niệm hay quyền uy nào, kể cả Phật và Tổ.
Thiền Tông Tào Động (Dongshan Liangjie và Caoshan Benji)
Tào Động (曹洞宗) được hai thầy trò Động Sơn Lương Giới (807-869) và Tào Sơn Bản Tịch (840-901) sáng lập. Phong cách nhẹ nhàng hơn, hệ thống hơn, dùng ngũ vị quân thần như bản đồ tiến bộ.
So Sánh Phong Cách Tu Hành
Lâm Tế - Đột Ngột Và Mạnh Mẽ
Công án: Lâm Tế dùng công án rất tích cực. Học trò nhận một công án từ thầy và thiền quán với nó trong nhiều tháng, nhiều năm. Khi đến gặp thầy (Dokusan/Sanzen trong Nhật ngữ), học trò phải trả lời công án. Nếu sai, thầy có thể đánh gậy hoặc đuổi ra.
Đột ngột: Phong cách Lâm Tế là đột ngột giác ngộ (돈오, đốn ngộ). Khi đủ nhân duyên, giác ngộ xảy ra như tia chớp - không cần qua nhiều giai đoạn.
Tứ Liệu Giản: Hệ thống Lâm Tế có "Tứ Liệu Giản" - bốn cách ứng đối với học trò theo căn cơ của họ.
Tào Động - Từng Bước Và Tinh Tế
Chỉ Quản Đả Tọa: Đặc điểm nổi bật nhất của Tào Động là "Shikantaza" (chỉ quản đả tọa, chỉ ngồi thiền). Không có công án, không mục tiêu cụ thể - chỉ ngồi thiền với sự hiện diện toàn vẹn. Bản thân việc ngồi thiền đúng đắn là giác ngộ.
Ngũ Vị: Hệ thống Ngũ Vị (Năm Vị) của Tào Động là bản đồ tiến bộ thiền học, mô tả mối quan hệ giữa Lý (Chân như) và Sự (Hiện tượng).
Từ Từ Tiệm Tiến: Tào Động nhấn mạnh tiệm ngộ (từ từ giác ngộ) - sự phát triển từng bước qua thực hành liên tục.
Tại Nhật Bản
Hai tông phái Thiền Nhật Bản:
Rinzai (Lâm Tế): Được Eisai mang về từ Trung Quốc năm 1191. Sử dụng công án (kōan) và ảnh hưởng lớn đến văn hóa samurai, trà đạo, thư pháp. Chùa Myōshinji và Daitokuji là trung tâm quan trọng tại Kyoto.
Sōtō (Tào Động): Được Dōgen mang về năm 1227 sau khi học 4 năm tại Trung Quốc. Tác phẩm Shōbōgenzō là kiệt tác triết học Phật giáo. Chùa Eiheiji là tổ đình.
Tiếp Điểm Và Hòa Giải
Dù có sự khác biệt, hai phong cách không hoàn toàn đối lập. Nhiều thiền sư đã học cả hai. Trong thực tế, người tu Rinzai cũng cần "chỉ quản đả tọa" khi làm nền tảng, và người tu Sōtō cũng có thể gặp những khoảnh khắc đột phá như Rinzai.
Thiền sư Hakuin Ekaku (1686-1769) của Rinzai đã hệ thống hóa toàn bộ chương trình kōan thành các bậc từ thấp đến cao, tạo ra hệ thống đào tạo Rinzai hoàn chỉnh nhất đến ngày nay.