Lịch Sử & Nguồn Gốc
Chùa Hưng Hà được xây dựng vào thế kỷ XIII, trong thời kỳ nhà Trần cực thịnh — một trong những giai đoạn rực rỡ nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam khi Phật giáo Thiền tông đạt đến đỉnh cao phát triển với sự ra đời của dòng thiền Trúc Lâm Yên Tử do vua Trần Nhân Tông sáng lập. Huyện Hưng Hà là vùng đất đặc biệt gắn bó với triều Trần — tổ tiên của các vua Trần xuất thân từ đây và nhiều vị vua Trần đã chọn vùng đất này để xây dựng lăng mộ và đền thờ hoàng gia. Ngôi chùa được xây dựng trong bối cảnh đó như một phần không thể tách rời của quần thể di tích thời Trần tại Hưng Hà.
Theo sử sách, vào thế kỷ XIII-XIV, vùng đất Hưng Hà là nơi các vua và hoàng tộc nhà Trần thường lui về sau những chiến thắng vang dội chống quân Nguyên Mông xâm lược. Ngôi chùa Hưng Hà được các vị vua Trần ban cấp ruộng đất hương hỏa và đồ thờ cúng quý giá, trở thành một trong những ngôi chùa được hoàng tộc bảo trợ quan trọng nhất ở vùng Sơn Nam. Sự kết nối trực tiếp với hoàng gia nhà Trần đã mang lại cho chùa một địa vị đặc biệt trong hệ thống Phật giáo thời Trần và để lại nhiều dấu ấn lịch sử quý giá cho đến ngày nay.
Trong thời kỳ nhà Lê và nhà Nguyễn, mặc dù Nho giáo được đề cao hơn Phật giáo, nhưng chùa Hưng Hà vẫn được duy trì và trùng tu nhờ lòng hảo tâm của người dân địa phương và một số quan lại có tín tâm với đạo Phật. Những vết tích của thời Trần như tảng đá móng cổ, gạch ngói cổ có khắc triện "Trần" và một số hiện vật khảo cổ học vẫn được tìm thấy trong khu vực khuôn viên chùa, là bằng chứng xác thực về lịch sử lâu đời và mối liên hệ sâu sắc với triều Trần hào hùng của ngôi chùa.
Đến thế kỷ XX, chùa Hưng Hà được biết đến rộng rãi hơn khi cùng với các di tích thời Trần trong vùng được các nhà sử học và khảo cổ học nghiên cứu và ghi nhận. Nhiều đoàn nghiên cứu từ Hà Nội và các trường đại học đã về Hưng Hà khảo sát, phát hiện nhiều hiện vật quý giá thời Trần trong và xung quanh khu vực chùa. Năm 1993, chùa được xếp hạng Di tích lịch sử cấp tỉnh, khẳng định giá trị lịch sử và văn hóa không thể phủ nhận của ngôi chùa này trong bức tranh toàn cảnh di sản văn hóa của tỉnh Thái Bình.
Kiến Trúc & Đặc Điểm
Chùa Hưng Hà mang dấu ấn kiến trúc đặc biệt của thời Trần với những yếu tố được bảo lưu qua nhiều đợt trùng tu. Nền móng gốc của chùa được xây dựng trên những tảng đá xanh lớn — vật liệu đặc trưng của kiến trúc cung đình thời Trần — tạo nên sự vững chắc bền vững theo thời gian. Hệ thống cột và kèo được tái dựng nhiều lần nhưng vẫn giữ nguyên kích thước và tỷ lệ theo thiết kế gốc thời Trần với những đặc điểm nhận dạng như đầu dư chạm hình đầu rồng theo phong cách nghệ thuật thời Trần đặc trưng. Trên mái chùa, những viên ngói có in triện cổ được phát hiện trong quá trình trùng tu đã được bảo quản và trưng bày như những tài liệu lịch sử quý giá.
Điểm đặc biệt nhất của chùa Hưng Hà là tấm bia đá cổ nhất còn lưu giữ được khắc vào năm Thiệu Long thứ nhất (1258) — thời điểm sau khi quân Đại Việt đánh thắng quân Nguyên Mông lần thứ nhất. Nội dung bia ghi lại việc vua Trần Thái Tông xuống chiếu trùng tu và ban thêm ruộng hương hỏa cho chùa như một hành động tạ ơn Phật sau chiến thắng. Đây là tài liệu lịch sử vô giá, không chỉ chứng minh tuổi đời của ngôi chùa mà còn phản ánh mối quan hệ mật thiết giữa triều đình nhà Trần và Phật giáo trong thời kỳ đó.
Hệ thống tượng thờ trong chùa Hưng Hà được kết hợp giữa những pho tượng cổ thời Lê-Nguyễn và các tượng mới được đúc trong các đợt trùng tu gần đây. Đáng chú ý là bộ tượng Thập Bát La Hán bằng đất nung có từ thế kỷ XVII với những tư thế và biểu cảm sinh động, được các nhà nghiên cứu nghệ thuật đánh giá cao về mặt tạo hình và phong cách. Bên cạnh đó, tượng Hộ Pháp cao lớn đứng gác hai bên cửa vào hậu cung mang phong cách nghệ thuật dân gian đặc trưng với những đường nét mạnh mẽ và biểu cảm oai nghiêm đặc trưng.
Ý Nghĩa Tâm Linh
Chùa Hưng Hà mang ý nghĩa tâm linh đặc biệt sâu sắc vì gắn liền với vùng đất phát tích của nhà Trần — triều đại anh hùng đã ba lần đánh bại quân Nguyên Mông xâm lược, bảo vệ độc lập và toàn vẹn lãnh thổ của đất nước. Người dân Hưng Hà xem việc đến chùa lễ Phật không chỉ là hành động tôn giáo mà còn là dịp tưởng nhớ và tri ân các bậc tiền nhân đã có công xây dựng và bảo vệ tổ quốc. Trong tâm thức người dân nơi đây, Phật pháp và tinh thần yêu nước hòa quyện thành một, tạo nên bản sắc tâm linh đặc biệt của cộng đồng Phật tử Hưng Hà.
Mỗi năm vào dịp giỗ Tổ nhà Trần — lễ hội đền Trần Thái Đường được tổ chức trong vùng — chùa Hưng Hà cũng tổ chức các nghi lễ Phật giáo trang trọng để cầu nguyện cho quốc thái dân an và tưởng nhớ các anh hùng của dân tộc. Sự kết hợp giữa lễ hội lịch sử và nghi lễ Phật giáo tạo nên một sinh hoạt văn hóa tâm linh độc đáo chỉ có ở Hưng Hà, thu hút hàng nghìn du khách và Phật tử từ khắp nơi về tham dự hàng năm.
Chùa còn nổi tiếng với truyền thống tu thiền của các vị trụ trì theo dòng Thiền Trúc Lâm — dòng thiền do vua Trần Nhân Tông sáng lập mang đậm bản sắc Phật giáo Việt Nam. Tinh thần "cư trần lạc đạo" — sống giữa trần thế mà vẫn tu tập và hành đạo — được các nhà sư chùa Hưng Hà thể hiện qua lối sống gắn kết với cộng đồng, tham gia sản xuất, giúp đỡ người nghèo và truyền bá giáo lý Phật pháp theo cách thiết thực nhất phù hợp với đời sống của người dân địa phương.
Hướng Dẫn Tham Quan
Chùa Hưng Hà nằm tại thị trấn Hưng Nhân, huyện Hưng Hà, cách thành phố Thái Bình khoảng 30 km về phía tây bắc theo Quốc lộ 39. Du khách từ Hà Nội đi theo Quốc lộ 1A đến Thái Bình rồi theo Quốc lộ 39 về hướng Hưng Hà, hoặc có thể đi theo tuyến đường Hà Nội - Nam Định - Thái Bình. Xe buýt tuyến Thái Bình - Hưng Nhân chạy hàng ngày với nhiều chuyến. Chùa mở cửa mỗi ngày từ 5 giờ sáng đến 6 giờ chiều. Du khách nên kết hợp tham quan chùa với hành trình khám phá các di tích lịch sử thời Trần trong vùng Hưng Hà, trong đó có đền Trần Thái Đường và khu lăng mộ hoàng gia nhà Trần, tạo thành hành trình dã ngoại văn hóa lịch sử đặc sắc không thể bỏ qua khi đến Thái Bình. Mùa xuân từ tháng Giêng đến tháng Ba âm lịch là thời điểm lễ hội phong phú nhất trong năm.