Lịch Sử & Nguồn Gốc
Huyện Trực Ninh là vùng đất có mật độ chùa chiền thuộc hàng cao nhất tỉnh Nam Định, trong đó nổi tiếng nhất là chùa Cổ Lễ - một trong những ngôi chùa đẹp và độc đáo nhất miền Bắc với kiến trúc kết hợp giữa phong cách Phật giáo và Công giáo. Bên cạnh chùa Cổ Lễ danh tiếng, huyện Trực Ninh còn có nhiều ngôi chùa làng bình dị nhưng cũng có bề dày lịch sử đáng trân trọng. Chùa Trực Ninh tại thị trấn Cổ Lễ được xây dựng vào thế kỷ XVI, trong thời kỳ Lê Trung Hưng khi Phật giáo được phục hồi sau giai đoạn Nho giáo thống trị.
Ngôi chùa được lập dưới sự bảo trợ của một vị quan triều Lê về nghỉ hưu tại quê nhà Trực Ninh, người đã dùng tiền tích lũy cả đời để xây dựng chùa và cúng dường tam bảo. Theo bia ký còn lưu lại, ông đã mời các thợ thủ công lành nghề từ kinh thành Thăng Long về thiết kế và thi công ngôi chùa theo phong cách kiến trúc Phật giáo đương thời. Dân làng Trực Ninh đã nhiệt tình hưởng ứng và đóng góp thêm công sức, vật liệu để hoàn thiện công trình này. Kể từ khi ra đời, chùa Trực Ninh đã trở thành trung tâm sinh hoạt tôn giáo của một bộ phận dân cư trong huyện.
Thế kỷ XVIII, trong bối cảnh phong trào Phật giáo phục hưng dưới thời Tây Sơn và sau đó là triều Nguyễn, chùa Trực Ninh được mở rộng và tu bổ đáng kể. Một vị sư có học thức cao đã về đây trụ trì, mở lớp dạy chữ và kinh điển Phật giáo cho con em trong vùng. Chùa lúc này không chỉ là nơi thờ tự mà còn là trung tâm giáo dục và văn hóa quan trọng, thu hút nhiều sĩ tử đến học trước khi lên kinh ứng thí. Nhiều vị đỗ đạt và thành danh đã quay trở về cúng dường và tu bổ chùa, thể hiện lòng biết ơn với nơi đã cho họ tri thức và học vấn.
Điều đặc biệt trong lịch sử chùa Trực Ninh là mối quan hệ với chùa Cổ Lễ nổi tiếng cùng huyện. Mặc dù chùa Cổ Lễ nổi tiếng hơn và thu hút nhiều khách hành hương hơn, chùa Trực Ninh vẫn giữ được vai trò thiết thực của mình đối với cộng đồng dân cư địa phương. Trong khi chùa Cổ Lễ là điểm đến của du khách thập phương, chùa Trực Ninh là ngôi chùa của người dân bản địa, nơi họ gắn bó từ tuổi thơ đến lúc trưởng thành và già nua. Mối quan hệ bổ sung này tạo nên sự đa dạng và phong phú cho đời sống Phật giáo tại huyện Trực Ninh.
Kiến Trúc & Đặc Điểm
Chùa Trực Ninh có kiến trúc truyền thống Bắc Bộ với những nét đặc trưng của chùa làng ven sông. Vị trí chùa được chọn theo nguyên tắc phong thủy truyền thống, lưng tựa vào làng, mặt hướng ra con sông nhỏ chảy qua, tạo thế "tọa sơn hướng thủy" hài hòa theo quan niệm địa lý của người xưa. Cổng chùa bằng gạch đỏ cổ kính với hai cột trụ cao có đắp nổi câu đối chữ Hán ca ngợi công đức Phật và cảnh đẹp thiên nhiên của vùng đất. Trước cổng có đôi sư tử đá đứng gác, phong cách tạo tác mang đặc trưng nghệ thuật của thế kỷ XVIII.
Chính điện được xây bằng gạch đặc với tường dày, mái lợp ngói âm dương cổ đã phủ rêu xanh theo năm tháng. Kết cấu vì kèo gỗ lim bên trong được chạm khắc tỉ mỉ với các đề tài tứ linh (long, ly, quy, phượng) và bát tiên, kết hợp hài hòa các yếu tố Phật giáo và Đạo giáo theo phong cách mỹ thuật dân gian Việt Nam. Bên trong điện, bộ tượng Phật Thích Ca và các Bồ Tát được bài trí nghiêm trang trên các bàn thờ gỗ chạm trổ công phu. Đặc biệt, bộ tượng La Hán mười tám vị được tạo tác từ gỗ mít vào thế kỷ XVII còn lưu giữ được đến ngày nay là bảo vật quý giá của chùa.
Sân sau chùa có khu tháp mộ của các vị trụ trì qua các đời, được xây bằng gạch nung theo hình thức tháp Phật truyền thống với nhiều tầng. Kế bên là giếng nước cổ có tuổi đời hàng trăm năm, nước trong vắt quanh năm được dùng để rửa mặt Phật và thờ cúng. Người dân địa phương tin rằng nước giếng này có tính chất thanh lọc đặc biệt và mang lại sức khỏe, nhiều người xin nước về uống với niềm tin sẽ được Phật phù hộ. Khuôn viên chùa còn có vườn cây thuốc nam được các sư trồng để phục vụ việc chữa bệnh từ thiện cho dân nghèo.
Ý Nghĩa Tâm Linh
Trong vùng đất có nhiều ngôi chùa nổi tiếng như Trực Ninh, chùa Trực Ninh giữ vai trò là ngôi chùa gần gũi nhất với người dân bình thường. Nếu chùa Cổ Lễ là điểm đến của những buổi lễ lớn và hành hương từ xa, thì chùa Trực Ninh là nơi người ta ghé qua hàng tuần để thắp hương, tụng kinh và tìm sự thanh thản trong cuộc sống thường nhật. Đức Phật Thích Ca tại đây được người dân xem như người thầy vĩ đại, người chỉ đường dẫn lối qua những khổ đau và thử thách của cuộc đời, không phải là thần linh xa cách ban phước nhưng không thể với tới.
Chùa Trực Ninh có truyền thống giáo dục Phật pháp từ lâu đời. Các lớp học giáo lý dành cho thiếu nhi và thanh niên được tổ chức hàng tuần, giúp thế hệ trẻ hiểu về triết lý nhân quả, lòng từ bi và các nguyên tắc đạo đức của đạo Phật. Nhiều thanh niên trưởng thành tại Trực Ninh nhớ lại những giờ học giáo lý ở chùa như những kỷ niệm đẹp về tuổi thơ và những bài học đạo đức đầu đời. Chùa vì vậy không chỉ là chốn thờ phụng mà còn là ngôi trường đạo đức và nhân cách cho nhiều thế hệ.
Các nghi lễ Phật giáo gắn với vòng đời được thực hiện tại chùa Trực Ninh qua nhiều thế hệ: lễ đặt tên và cầu sức khỏe cho trẻ sơ sinh, lễ cầu học cho học sinh trước kỳ thi, lễ cưới hỏi được chúc phúc tại chùa, lễ cầu an và cầu siêu cho người già và người mất. Những nghi lễ này kết nối chùa với cuộc sống thường ngày của mỗi gia đình phật tử, biến chùa thành một người bạn đồng hành suốt hành trình cuộc đời của mỗi con người chứ không chỉ là nơi lui tới trong những dịp đặc biệt.
Hướng Dẫn Tham Quan
Chùa Trực Ninh nằm tại thị trấn Cổ Lễ, huyện Trực Ninh, cách thành phố Nam Định khoảng 15 km theo hướng nam. Từ Nam Định có thể đi theo Quốc lộ 21B về Trực Ninh rất thuận tiện. Khi đến đây, du khách thường kết hợp tham quan cả chùa Trực Ninh và chùa Cổ Lễ nổi tiếng cách đó không xa, tạo thành một chuyến hành hương Phật giáo trọn vẹn tại huyện Trực Ninh. Chùa Cổ Lễ với kiến trúc độc đáo pha trộn Đông - Tây và cây bồ đề cổ thụ hàng trăm năm tuổi là một điểm đến không thể bỏ qua khi đến vùng đất này. Ngoài ra, khu vực Trực Ninh còn có nhiều làng quê cổ kính với các ngôi đình làng đẹp để khám phá.
Du khách ghé thăm chùa Trực Ninh sẽ được trải nghiệm cảm giác của một ngôi chùa làng thuần túy, bình dị và gần gũi, rất khác với không khí đông đúc của các chùa lớn du lịch. Đây là cơ hội để lắng nghe tiếng chuông chùa trong yên tĩnh, ngồi thiền dưới gốc cây cổ thụ và trò chuyện thân tình với các vị sư và phật tử địa phương. Thời điểm tốt nhất là vào buổi sáng sớm khi tiếng chuông và mõ tụng kinh vang lên, hoặc vào chiều tà khi ánh nắng chiều tô hồng những mái ngói cũ kỹ của chùa. Vùng Trực Ninh có đặc sản bánh cuốn và nem nắm Nam Định ngon nổi tiếng, du khách nên thưởng thức trước hoặc sau khi tham quan chùa.