Lịch Sử & Nguồn Gốc
Huyện Vụ Bản là vùng đất đặc biệt của Nam Định khi là nơi tọa lạc của phủ Dầy - trung tâm thờ phụng Thánh Mẫu Liễu Hạnh, một trong Tứ Bất Tử của tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Trong bối cảnh văn hóa tâm linh đặc biệt đó, chùa Vụ Bản được xây dựng vào thế kỷ XIV như là phần bổ sung của đời sống tôn giáo tại địa phương, song song tồn tại và đan xen với tín ngưỡng thờ Mẫu đậm chất bản địa. Đây là thời điểm Phật giáo đang ở giai đoạn phát triển mạnh mẽ dưới triều đại nhà Trần với sự ra đời của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử.
Ngôi chùa được khai sơn bởi một vị cao tăng dòng Trúc Lâm, người đã nhận ra vùng đất Vụ Bản có long mạch tốt lành và tập trung nhiều năng lượng tâm linh. Vị này đã lựa chọn một gò đất cao ráo, nhìn ra cánh đồng bao la để dựng chùa, theo quan niệm địa lý phong thủy của người xưa về việc chọn đất dựng chùa tự. Sau khi ngôi chùa được lập, người dân trong vùng đã đến quy y, học Phật pháp và tham gia đóng góp công đức xây dựng chùa ngày càng khang trang.
Điều thú vị là ở Vụ Bản, tín ngưỡng thờ Mẫu và Phật giáo không hề đối lập mà ngược lại bổ sung cho nhau một cách hòa hợp. Thánh Mẫu Liễu Hạnh trong dân gian thường được miêu tả như một người phụ nữ có tu hành theo Phật và được đức Phật phong làm Đệ Nhất Tiên Chúa. Nhiều người dân đến phủ Dầy lễ Mẫu xong cũng ghé chùa lễ Phật và ngược lại, thể hiện sự kết hợp linh hoạt và thực dụng của người Việt trong việc tiếp nhận và dung hòa các tín ngưỡng khác nhau. Chùa Vụ Bản vì thế trở thành một phần không thể tách rời của hệ sinh thái tâm linh đặc sắc tại vùng đất này.
Trải qua nhiều thế kỷ với bao biến đổi của lịch sử, chùa Vụ Bản đã được trùng tu nhiều lần. Lần tu bổ lớn nhất được ghi chép lại là vào thế kỷ XIX dưới triều Nguyễn khi một quan chức địa phương đã đứng ra quyên góp tiền bạc và nhân công để xây dựng lại toàn bộ chính điện. Ngày nay, mặc dù đã trải qua nhiều lần tu sửa, chùa Vụ Bản vẫn giữ được hồn cốt kiến trúc cổ kính và bầu không khí linh thiêng của một ngôi chùa có lịch sử hơn sáu thế kỷ.
Kiến Trúc & Đặc Điểm
Chùa Vụ Bản được xây dựng trên nền đất cao, nhìn ra cánh đồng rộng lớn của huyện Vụ Bản. Từ xa, tam quan chùa với mái ngói đỏ cổ kính nổi bật trên nền trời xanh và cây xanh um tùm. Cổng chùa được đắp nổi các hoa văn truyền thống với đôi rồng uốn lượn theo phong cách điêu khắc đặc trưng của nghệ thuật Phật giáo Nam Định. Hai cây đại hàng trăm năm tuổi đứng trước cổng chùa như hai người gác cổng trung thành, tỏa hương thơm ngát trong những ngày nắng ấm.
Chính điện chùa Vụ Bản được xây theo kiến trúc chữ Công với ba gian chính, cột gỗ lớn, mái ngói cổ. Nội thất điện được bài trí theo hệ thống tượng thờ đầy đủ của Phật giáo Bắc tông với ba lớp bàn thờ từ thấp đến cao. Tầng cao nhất thờ Tam Thế Phật - ba đức Phật tượng trưng cho quá khứ, hiện tại và tương lai. Tầng giữa thờ Phật Thích Ca và các Bồ Tát. Tầng dưới thờ Ngọc Hoàng, Nam Tào, Bắc Đẩu - sự kết hợp giữa Phật giáo và Đạo giáo phổ biến trong các chùa dân gian miền Bắc. Đặc biệt, một ban thờ nhỏ ở bên hông điện dành riêng cho Thánh Mẫu, thể hiện sự giao thoa đặc sắc giữa Phật giáo và tín ngưỡng thờ Mẫu tại đây.
Khuôn viên chùa rộng lớn với nhiều hạng mục phụ trợ như nhà tổ, nhà hội, nhà bếp và khu vườn cây ăn quả. Điểm đặc biệt nhất là tháp chuông ba tầng được xây dựng vào thế kỷ XIX vẫn còn nguyên vẹn đến ngày nay, trên đỉnh treo một quả chuông đồng lớn đúc từ năm Minh Mạng thứ 12 (1831). Tiếng chuông chùa Vụ Bản mỗi buổi sớm và chiều tối vang xa trong vùng như nhắc nhở mọi người về sự vô thường và quý giá của từng khoảnh khắc cuộc sống.
Ý Nghĩa Tâm Linh
Vị trí đặc biệt của chùa Vụ Bản trong hệ sinh thái tâm linh Vụ Bản - phủ Dầy tạo ra một trải nghiệm tín ngưỡng độc đáo không nơi nào có được. Người dân đến đây thường hành hương theo lộ trình lễ phủ Dầy trước, rồi ghé chùa lễ Phật sau, hoặc ngược lại. Họ quan niệm rằng Thánh Mẫu và đức Phật cùng che chở cho cuộc sống của mình từ những khía cạnh khác nhau: Thánh Mẫu bảo vệ và ban phước cho cuộc sống trần thế, còn đức Phật dẫn dắt tâm hồn trên con đường giác ngộ và giải thoát. Sự kết hợp hai chiều kích tâm linh này mang lại cảm giác được bảo bọc toàn diện, từ cuộc sống vật chất đến đời sống tinh thần.
Lễ hội phủ Dầy vào tháng Ba âm lịch là dịp thu hút hàng vạn khách hành hương từ khắp nơi về Vụ Bản. Trong dịp này, chùa Vụ Bản cũng nhộn nhịp hẳn lên với đông đảo phật tử và du khách đến thăm viếng. Các buổi lễ tụng kinh niệm Phật diễn ra liên tục, xen kẽ với các tiết mục hát chầu văn - loại hình âm nhạc truyền thống gắn liền với nghi thức thờ Mẫu. Sự đan xen giữa nhịp kinh Phật và điệu chầu văn tạo ra một bầu không khí tâm linh vừa trang nghiêm vừa sinh động, phản ánh sự phong phú và đa dạng của văn hóa tâm linh người Việt.
Chùa Vụ Bản còn nổi tiếng với các buổi nghe pháp giảng Phật và thiền định được tổ chức định kỳ, thu hút nhiều phật tử trẻ từ thành phố Nam Định và các vùng lân cận. Thế hệ phật tử mới này tìm đến chùa không chỉ vì tín ngưỡng truyền thống mà còn vì muốn khám phá triết lý Phật giáo sâu sắc và thực hành thiền định để cân bằng cuộc sống hiện đại đầy áp lực. Chùa Vụ Bản vì thế vừa là cầu nối với quá khứ vừa là hướng đến tương lai trong hành trình phát triển của Phật giáo tại Nam Định.
Hướng Dẫn Tham Quan
Chùa Vụ Bản cách thành phố Nam Định khoảng 15 km về phía tây, thuận tiện cho việc đi lại bằng xe máy hoặc ô tô theo các tuyến đường tỉnh lộ. Du khách từ Hà Nội có thể đi theo Quốc lộ 1A về hướng nam, đến Phủ Lý rồi rẽ vào Nam Định và tiếp tục đến Vụ Bản. Khi đến Vụ Bản, nên kết hợp tham quan cả chùa và phủ Dầy để có trải nghiệm trọn vẹn về văn hóa tâm linh đặc sắc của vùng đất này. Lễ hội phủ Dầy tháng Ba âm lịch là thời điểm du khách sẽ được chứng kiến không khí lễ hội sôi động và các nghi lễ truyền thống đặc sắc. Chùa mở cửa từ 5 giờ sáng đến 7 giờ tối hàng ngày.
Những ai muốn tìm hiểu sâu về sự giao thoa giữa Phật giáo và tín ngưỡng thờ Mẫu tại Vụ Bản nên liên hệ trước với nhà chùa để được hướng dẫn và giới thiệu. Các vị sư tại chùa rất cởi mở và sẵn sàng chia sẻ về lịch sử, giáo lý và phong tục tập quán tại đây. Xung quanh khu vực phủ Dầy và chùa Vụ Bản có nhiều quán ăn chay và mặn phục vụ khách hành hương, thức ăn chay tại đây có tiếng ngon và phong phú. Các sản phẩm mỹ nghệ và đồ thờ cúng được bán tại các cửa hàng quanh khu vực là quà lưu niệm ý nghĩa cho chuyến hành hương.